Ngày 23 và 24 tháng 5 vừa qua, hơn 6.000 học sinh đã tham dự kỳ thi vào lớp 10 của Trường THPT Chuyên Khoa học Tự nhiên và Trường THPT Chuyên Khoa học Xã hội và Nhân văn, thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội. Đây là kỳ thi tuyển sinh lớp 10 sớm nhất tại Hà Nội trong năm nay. Nhân dịp này, GS.TS Lê Anh Vinh, Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam (Bộ Giáo dục và Đào tạo), đã có những chia sẻ sâu sắc về thực trạng của hệ thống trường chuyên.
Hai hình ảnh đáng suy ngẫm
Theo GS.TS Lê Anh Vinh, có hai hình ảnh quen thuộc nhưng cũng rất đáng suy ngẫm về kỳ thi chuyên và rộng hơn là về hệ thống trường chuyên. Hình ảnh thứ nhất là cảnh học sinh đi thi chuyên đông kín sân trường, không chỉ ở các môn Toán, Lý, Hóa, Sinh mà còn cả Văn, Sử, Địa, Tiếng Anh. Hình ảnh thứ hai là một đề thi Toán được chia sẻ lên mạng, trong đó có câu hỏi được cho là lấy từ đề chọn đội tuyển quốc tế của Trung Quốc. Nhiều người nhìn vào rồi xuýt xoa: “Đề bây giờ khó thế”, “Học sinh bây giờ giỏi thật”.
Thực chất của việc thi chuyên
Tuy nhiên, GS.TS Lê Anh Vinh cho rằng cần nhìn hai hình ảnh ấy một cách thận trọng hơn. Nếu trường chuyên thật sự là nơi dành cho một số ít học sinh có năng lực đặc biệt và đam mê đặc biệt với một lĩnh vực học thuật, tại sao số lượng thí sinh lại đông đến vậy? Câu trả lời thật ra khá đơn giản: Rất nhiều em không thi chuyên vì muốn học “chuyên”. Các em thi vì muốn vào một trường tốt hơn: môi trường tốt hơn, bạn bè tốt hơn, thầy cô tốt hơn, kỷ luật tốt hơn, thương hiệu tốt hơn, cơ hội tốt hơn.
Nói thẳng ra, trong cảm nhận của nhiều phụ huynh và học sinh, trường chuyên ngày càng giống một trường công lập chất lượng cao hơn là một môi trường đào tạo chuyên sâu đúng nghĩa. Mà hai việc này rất khác nhau. Một trường phổ thông chất lượng cao là nơi nhiều học sinh có thể học tốt, phát triển tốt, trưởng thành tốt. Còn trường chuyên đúng nghĩa phải hẹp hơn, sâu hơn, chọn lọc hơn. Đó phải là nơi dành cho một số ít học sinh thật sự có năng lực nổi trội, thật sự có đam mê học thuật, và sẵn sàng theo đuổi một lĩnh vực ở mức độ nghiêm túc hơn mặt bằng phổ thông.
Vấn đề của hệ thống giáo dục phổ thông
Khi hàng nghìn học sinh phải lao vào một cuộc đua luyện thi chỉ để giành suất vào một môi trường “tốt hơn”, vấn đề không chỉ nằm ở trường chuyên. Vấn đề lớn hơn nằm ở chỗ hệ thống phổ thông bình thường chưa tạo được đủ những ngôi trường đủ tốt để phụ huynh yên tâm và học sinh không phải chạy đua như vậy.
Đề khó chưa chắc học sinh giỏi hơn
Hình ảnh thứ hai cũng cần được nhìn kỹ hơn. Đề khó hơn không tự động có nghĩa là học sinh ngày càng giỏi hơn. Có thể đơn giản là luyện thi ngày càng chuyên nghiệp hơn. Khi đề được đẩy lên rất cao để phân loại, thị trường luyện thi sẽ lập tức chạy theo. Học sinh luyện sớm hơn, lâu hơn, đúng dạng hơn, rồi đề lại khó hơn nữa. Cuộc đua cứ thế bị đẩy lên một nấc mới.
Đến một lúc, câu hỏi không còn là em có thật sự đam mê không, có thật sự hiểu sâu không, có thật sự có năng lực đặc biệt không. Câu hỏi lại trở thành: Em đã được luyện đủ sớm, đủ lâu, đủ đúng dạng chưa? Tất nhiên, không có năng lực thì cũng khó luyện được đến mức ấy. Nhưng nếu một đứa trẻ thật sự giỏi, thật sự có năng lực, đáng lẽ em không nên phải mất quá nhiều năm tháng chỉ để luyện thi. Thời gian đó có thể dùng để đọc sâu hơn, làm những dự án thú vị hơn, nghiên cứu điều mình thích, được khám phá thế giới rộng mở hơn. Nói cách khác, dùng để nuôi dưỡng tài năng thật, chứ không chỉ tối ưu hóa khả năng làm bài thi.
Hướng đi cho trường chuyên
Nói như vậy không phải là để phủ nhận trường chuyên. Ngược lại, với những người thật sự yêu trường chuyên, càng phải nghiêm túc nghĩ lại về trường chuyên. Nếu xã hội cần nhiều trường tốt, hãy làm cho nhiều trường phổ thông tốt lên. Đừng bắt trường chuyên gánh thay khát vọng rất chính đáng ấy của phụ huynh và học sinh.
Nếu cần đào tạo tài năng, hãy làm trường chuyên cho đúng nghĩa chuyên: Chương trình sâu hơn, nặng hơn, áp lực học thuật cao hơn, yêu cầu nghiên cứu và tự học cao hơn, và cách tuyển chọn cũng phải khác đi. Khi đó, có lẽ phần lớn học sinh đang lao vào cuộc đua hiện nay sẽ không còn thi chuyên nữa. Đơn giản chỉ vì các em không cần, và cũng không muốn một môi trường quá chuyên sâu, quá nặng, quá áp lực như thế.
Trường chuyên nên thật sự là trường chuyên. Chứ đừng trở thành một trường chất lượng cao với tấm áo choàng “đào tạo tài năng”, để hàng nghìn đứa trẻ phải luyện thi ròng rã chỉ để giành một chỗ trong một môi trường mà lẽ ra giáo dục phổ thông bình thường cũng phải có trách nhiệm tạo ra.
