Chuyên gia cảnh báo: Trắc nghiệm hướng nghiệp có thể gây tác dụng ngược
Với kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học 2026 chỉ còn khoảng 4 tháng nữa, nhiều học sinh lớp 12 đang rơi vào trạng thái mông lung khi lựa chọn ngành nghề phù hợp. Trong bối cảnh đó, các bài trắc nghiệm hướng nghiệp như MBTI hay Holland Code được xem như một lối tắt để ra quyết định nhanh chóng. Tuy nhiên, chuyên gia tâm lý giáo dục cảnh báo rằng việc phụ thuộc quá mức vào những công cụ này có thể dẫn đến những hệ lụy đáng tiếc, thậm chí gây tác dụng ngược cho tương lai của học sinh.
Câu chuyện của Ngọc Anh: Từ hy vọng đến hoang mang
Ngọc Anh, một học sinh lớp 12 tại Hà Nội, là ví dụ điển hình cho xu hướng này. Tuần trước, nữ sinh này đã làm bài trắc nghiệm tính cách theo mô hình MBTI với hy vọng có thể sớm "chốt" được ngành học. Sau khoảng 30 phút, kết quả trả về cho thấy cô thuộc nhóm tính cách ISFJ – mẫu người cẩn trọng, trách nhiệm và hướng nội. Danh sách ngành nghề được gợi ý bao gồm các lĩnh vực như giáo dục, y tế, quản trị nhân sự, thủ thư và quản lý lưu trữ.
Ban đầu, Ngọc Anh cảm thấy nhẹ nhõm vì cuối cùng cũng có một đáp án rõ ràng, được giới thiệu là "dựa trên cơ sở khoa học". Cô bắt đầu tìm hiểu ngành Sư phạm và Điều dưỡng, dù trước đó từng cân nhắc đăng ký học Công nghệ thông tin. Tuy nhiên, càng tìm hiểu sâu về hai ngành này, nữ sinh càng trở nên phân vân. Cô thừa nhận mình quý trẻ con nhưng chưa hình dung được bản thân sẽ đứng lớp trong nhiều năm. Với ngành Điều dưỡng, cô lo lắng về áp lực công việc và môi trường bệnh viện.
"Cuối cùng, em càng hoang mang, bối rối hơn", Ngọc Anh chia sẻ, đồng thời tiết lộ dự định làm thêm bài trắc nghiệm theo mô hình Holland Code để tham khảo thêm. Câu chuyện của Ngọc Anh không phải là cá biệt. Trong thời điểm đăng ký xét tuyển đại học cận kề, nhiều học sinh lớp 12 khác cũng tìm đến các bài trắc nghiệm hướng nghiệp như một giải pháp nhanh chóng khi thời gian không còn nhiều.
Phân tích từ chuyên gia: Trắc nghiệm chỉ là công cụ gợi ý
Trao đổi với báo chí, PGS.TS Phạm Mạnh Hà, chuyên gia tâm lý giáo dục và giảng viên cao cấp của Đại học Bách khoa Hà Nội, cho biết sự tin tưởng vào bài trắc nghiệm hướng nghiệp ngày càng gia tăng. Điều này xuất phát từ thực tế rằng với hơn 2.000 ngành nghề khác nhau trên thế giới, học sinh rất dễ rơi vào trạng thái mông lung. Lúc này, các bài trắc nghiệm đóng vai trò như một chiếc la bàn, giúp học sinh số hóa những sở thích và năng lực mơ hồ thành các biểu đồ, con số cụ thể, từ đó tạo ra cảm giác an tâm và tiết kiệm thời gian trong việc lọc ra các lựa chọn ban đầu.
Tuy nhiên, thầy Hà khẳng định đây cũng là lúc học sinh cần tỉnh táo. Một thực tế đáng lo ngại hiện nay là nhiều học sinh đang sử dụng bài trắc nghiệm theo kiểu "thầy bói xem voi". Theo thầy, một bài trắc nghiệm đơn lẻ thường chỉ đo được phần nổi là sở thích, trong khi lại bỏ sót những yếu tố cốt lõi như năng lực thực tế, tính cách sâu bên trong, hay các rào cản thực tế như sức khỏe và tài chính.
"Nếu một học sinh trả lời trắc nghiệm chỉ dựa trên cảm xúc nhất thời – ví dụ như vừa xem xong một bộ phim về luật sư và thấy hào hứng – kết quả sẽ phản ánh một con người lý tưởng chứ không phải con người thực", vị chuyên gia chỉ ra. Trong thực tế tư vấn, thầy Hà đã gặp không ít trường hợp đáng tiếc vì tin tuyệt đối vào kết quả trắc nghiệm.
Cụ thể, một học sinh đã chọn ngành Quản trị kinh doanh vì bài trắc nghiệm nói em có mã sở thích hướng ngoại. Nhưng khi vào học, sinh viên này hoàn toàn mất động lực vì tính cách bên trong lại rất nhút nhát, không chịu được áp lực cạnh tranh cao của môi trường kinh doanh. Hay một trường hợp khác có điểm sở thích nghiên cứu rất cao nên chọn Y khoa, nhưng thực tế, tâm lý không vững vàng đã dẫn đến việc phải bỏ cuộc giữa chừng.
Hướng dẫn toàn diện: Kết hợp nhiều yếu tố khi chọn nghề
Để tránh những hiểu lầm và sai lầm đáng tiếc, thầy Hà nhấn mạnh rằng bài trắc nghiệm hướng nghiệp phải là công cụ cần được phân tích kỹ lưỡng. Kết quả chỉ có ý nghĩa khi được đặt trong một hệ thống đánh giá toàn diện, xem xét 6 yếu tố quan trọng bao gồm: Sở thích cá nhân, tính cách thực tế, trí thông minh nổi trội, kỹ năng thực tế, giá trị sống và các điều kiện mang tính loại trừ.
"Dù vậy, bài trắc nghiệm hướng nghiệp hữu ích để gợi ý, không phải để quyết định. Các em hãy dùng nó như một phần trong quá trình hướng nghiệp, kết hợp cùng năng lực, giá trị sống, trải nghiệm thực tế và tư vấn từ chuyên gia, phụ huynh. Chọn nghề không phải trò đoán trắc nghiệm. Đó là một hành trình cần suy nghĩ nghiêm túc và toàn diện", thầy Hà nói.
Vị giáo sư cũng đưa ra lời khuyên cụ thể: Khi chọn ngành nghề, học sinh cần tìm được điểm giao nhau giữa ba câu hỏi then chốt: "Em muốn gì?". "Em làm được gì?" và "Em có thể đi được bao xa?". Cuối cùng, các em cần tránh những sai lầm kinh điển như: Chọn nghề theo phong trào thời thượng, chọn theo kỳ vọng của cha mẹ mà quên đi bản sắc cá nhân, hoặc coi thường các rào cản thực tế về sức khỏe và học lực.
Trong bối cảnh xã hội hiện đại với nhiều biến động, việc lựa chọn nghề nghiệp không chỉ đơn thuần là một quyết định ngắn hạn mà còn là một hành trình dài hạn đòi hỏi sự cân nhắc kỹ lưỡng. Bài trắc nghiệm hướng nghiệp có thể là một điểm khởi đầu hữu ích, nhưng nó không thể thay thế cho quá trình tự khám phá bản thân và tư vấn chuyên sâu từ những người có kinh nghiệm.
