Tháp nhân lực 'xây ngược' đe dọa cơ hội bứt phá của Việt Nam
Việt Nam đang đứng trước vận hội lịch sử để bứt phá mạnh mẽ, nhưng theo TS Lê Viết Khuyến, một nền kinh tế muốn cất cánh bền vững không thể chỉ dựa vào lợi thế tài nguyên hay nguồn nhân công giá rẻ. Thay vào đó, nó phải dựa trên nội lực của một hệ thống nhân lực đồng bộ và vững chắc.
Cơ cấu nhân lực lệch pha nghiêm trọng
TS Lê Viết Khuyến phân tích rằng thực tế vận hành của các ngành công nghiệp hiện đại, từ chế tạo và bán dẫn đến nông nghiệp công nghệ cao, cho thấy Việt Nam không thể chỉ có những kỹ sư ngồi bàn giấy hay cử nhân làm trái nghề. Nền kinh tế thực sự cần hàng triệu bàn tay kỹ thuật lành nghề để trực tiếp vận hành những dây chuyền sản xuất trị giá hàng tỷ USD.
Tuy nhiên, cơ cấu nhân lực hiện tại của Việt Nam vẫn đang lệch pha nghiêm trọng, tựa như một người khổng lồ nhưng lại đứng trên đôi chân đất sét. TS Khuyến chia sẻ: "Chúng ta đang thừa những tấm bằng đại học đại trà nhưng lại thiếu trầm trọng những kỹ thuật viên am hiểu công nghệ, có khả năng vận hành máy móc chính xác."
So sánh với mô hình chuẩn quốc tế
Dẫn chứng từ kinh nghiệm quốc tế, TS Lê Viết Khuyến chỉ ra rằng các quốc gia công nghiệp phát triển luôn duy trì mô hình "tháp nhân lực" bền vững. Trong đó:
- Phần đáy tháp là lực lượng lao động kỹ thuật, công nhân lành nghề chiếm đa số (khoảng 50–60%).
- Phần thân tháp là kỹ sư, cử nhân, chuyên gia chiếm khoảng 25–30%.
- Đỉnh tháp là đội ngũ quản lý cấp cao, nhà khoa học chiếm 10–15%.
Nhìn sang các quốc gia lân cận như Đài Loan hay Singapore, sự thành công thần kỳ của họ đến từ việc tôn trọng và phát triển hệ thống giáo dục nghề nghiệp. Ví dụ, tại Đài Loan, ở thời kỳ đỉnh cao của công nghiệp hóa, có tới hơn 70% học sinh lựa chọn học nghề để tham gia trực tiếp vào sản xuất, tạo nên sức bật kinh tế mãnh liệt.
Bức tranh lao động Việt Nam năm 2025
Ngược lại, đối chiếu với bối cảnh trong nước, TS Lê Viết Khuyến bày tỏ sự lo ngại khi bức tranh lao động Việt Nam năm 2025 vẫn chưa thể hình thành mô hình tháp chuẩn mực. Dù tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng cấp, chứng chỉ đã được cải thiện lên mức 29,2%, nhưng con số này đồng nghĩa với việc vẫn còn tới hơn 70% lực lượng lao động là lao động giản đơn, chưa có văn bằng chuyên môn chính thức.
Đáng chú ý, trong khi tỷ lệ nhân lực có trình độ đại học trở lên đang có xu hướng tăng (đạt khoảng 13%) thì tỷ lệ nhân lực ở trình độ Trung cấp và Cao đẳng lại khá khiêm tốn (tổng cộng chỉ khoảng 8%). Theo TS Khuyến, đây chính là "điểm lõm" chết người trong cơ cấu nhân lực, là hệ quả kéo dài của tâm lý xã hội chuộng bằng cấp và những đứt gãy trong công tác phân luồng học sinh suốt nhiều thập kỷ qua.
Giải pháp đột phá để "nắn" lại dòng chảy nhân lực
Để hiện thực hóa khát vọng "vươn mình", TS Lê Viết Khuyến cho rằng Việt Nam không thể để nguồn nhân lực phát triển một cách tự phát. Cần có bàn tay của "kiến trúc sư" để nắn lại cấu trúc này thông qua các giải pháp đột phá về chính sách giáo dục.
- Tái định hình tư duy phân luồng: Mục tiêu cấp bách hiện nay là điều chỉnh tỷ lệ học sinh sau tốt nghiệp THCS đi vào các luồng đào tạo. Theo ông Khuyến, lý tưởng nhất là khoảng 50-60% học sinh nên được định hướng vào các trường nghề, trung cấp kỹ thuật thay vì đua nhau vào đại học bằng mọi giá. Xã hội cần thay đổi nhận thức, coi trường nghề là bệ đỡ thiết yếu của nền kinh tế.
- Đột phá trong Chương trình Giáo dục phổ thông 2018: TS Lê Viết Khuyến kiến nghị nên mạnh dạn tích hợp giáo dục nghề nghiệp vào trường phổ thông theo hướng mở hơn. Cụ thể, ông đề xuất đưa các nội dung đào tạo nghề vào làm các môn học tự chọn và có cơ chế thi cử linh hoạt, cho phép học sinh sử dụng chứng chỉ nghề để thay thế cho các môn thi tự chọn trong kỳ thi tốt nghiệp THPT.
- Hệ thống giáo dục liên thông thực chất: Con đường học nghề không được phép là ngõ cụt. Một người thợ giỏi phải có cơ hội thuận lợi để học tiếp lên, trở thành Kỹ sư thực hành hoặc Chuyên gia công nghệ mà không gặp phải những rào cản hành chính cứng nhắc.
- Doanh nghiệp đóng vai trò là "trường học thứ hai": TS Lê Viết Khuyến khẳng định đào tạo nghề không thể "dạy chay, học chay". Doanh nghiệp cần tham gia sâu vào quá trình đào tạo, từ khâu thiết kế chương trình đến cam kết tuyển dụng đầu ra.
TS Lê Viết Khuyến chia sẻ: "Kỷ nguyên vươn mình của dân tộc sẽ không thể thành hiện thực nếu chúng ta chỉ xây dựng những toà nhà chọc trời mà thiếu đi những người thợ xây lành nghề. Đã đến lúc nhìn thẳng vào sự thật là chúng ta đang lãng phí nguồn lực vì đặt nhân sự sai chỗ." Việc "nắn" lại cơ cấu nhân lực, đưa tỷ lệ lao động qua đào tạo nghề lên mức chủ đạo không chỉ là giải pháp giáo dục, mà là mệnh lệnh kinh tế để đất nước thoát bẫy thu nhập trung bình.
