Kỳ thi lớp 10: Không chỉ là sàng lọc, mà là phép thử giá trị mới
Kỳ thi vào lớp 10 từ lâu đã vượt qua khái niệm đơn thuần về một cuộc sàng lọc học sinh. Nó đang dần trở thành một phép thử quan trọng cho một hệ giá trị mới trong xã hội. Trong bối cảnh thị trường lao động liên tục đổi chiều, nhưng tư duy chọn nghề truyền thống vẫn còn in hằn, nhiều lựa chọn phù hợp đã bị bỏ lỡ ngay từ vạch xuất phát. Vấn đề cốt lõi giờ đây không còn nằm ở việc học sinh sẽ vào trường nào, mà là liệu chúng ta có đang thực sự chọn đúng tương lai cho con em mình hay không.
Những ranh giới vô hình và câu chuyện định kiến
Có một câu nói mà nhiều thế hệ học sinh Việt Nam từng nghe, thậm chí bị ám ảnh rất lâu, dù nó chỉ như một lời nói đùa: “Không học thì đi cắt tóc”. Cris Nguyễn cũng từng lớn lên cùng câu nói ấy. Sau khi học hết phổ thông, trong khi bạn bè cùng trang lứa chuẩn bị thi đại học, anh đã chọn một lối rẽ khác: theo đuổi nghề tạo mẫu tóc. Quyết định này không chỉ vấp phải sự phản đối kịch liệt từ gia đình, mà còn đặt anh vào đúng vị trí mà xã hội thường mặc định - một lựa chọn “dành cho những người không học giỏi”.
Thế nhưng, nhiều năm sau đó, người thanh niên từng đi ngược lại số đông ấy lại trở thành một trong những nhà tạo mẫu tóc có tiếng, xây dựng thương hiệu riêng và theo đuổi những chuẩn mực nghề nghiệp mang tầm quốc tế. Công việc anh làm mỗi ngày không chỉ đơn thuần là cắt tóc, mà là một quá trình thiết kế tỉ mỉ - dựa trên kiến thức sâu rộng về hình khối, hóa học, cấu trúc gương mặt, cảm xúc và cả yếu tố văn hóa.
Nhìn lại hành trình của mình, anh không phủ nhận những định kiến từng tồn tại. Ngược lại, anh chỉ ra rằng chúng bắt nguồn từ rất sớm - ngay trong môi trường trường học, khi những con đường nghề nghiệp bị vô thức xếp thành thứ bậc rõ ràng: học giỏi thì vào đại học; những ai còn lại mới phải đi học nghề. Đây không chỉ là câu chuyện của một cá nhân hay một nghề nghiệp cụ thể. Đó chính là cách mà xã hội định nghĩa giá trị, và từ đó, vô tình định hình lựa chọn của cả một thế hệ trẻ.
Khi một nghề nghiệp không được kể như một hành trình đáng tự hào, nó dễ dàng trở thành phương án dự phòng, thay vì là sự lựa chọn chủ động. Và đúng vào thời điểm hàng trăm nghìn học sinh lớp 9 đang đứng trước kỳ thi vào lớp 10, câu chuyện này lại càng trở nên đáng suy ngẫm hơn bao giờ hết.
Thay đổi cách lựa chọn trong kỷ nguyên mới
Trí tuệ nhân tạo hiện nay không chỉ thay đổi cách con người làm việc, mà còn đang sắp xếp lại thứ tự giá trị của lao động. Những công việc văn phòng từng được xem là ổn định và danh giá bắt đầu thu hẹp dần, trong khi lao động kỹ thuật và kỹ năng thực hành lại trở nên khan hiếm và được săn đón. Máy móc có thể xử lý dữ liệu một cách nhanh chóng, nhưng không thể thay thế hoàn toàn những công việc đòi hỏi kinh nghiệm, cảm nhận tinh tế và sự hiện diện trực tiếp của con người.
Giá trị lao động vì thế không còn nằm ở danh xưng nghề nghiệp, mà chuyển dịch sang khả năng thích nghi linh hoạt. Một người có thể học hỏi cái mới nhanh đến đâu, thay đổi chính mình kịp thời đến mức nào - đó mới là yếu tố quyết định cho sự thành công trong tương lai.
Hàng trăm nghìn học sinh lớp 9 đang đứng trước ngưỡng cửa kỳ thi vào lớp 10. Tiến sĩ Nguyễn Thành Nam - nhà sáng lập FUNiX - cho rằng trong bối cảnh hiện tại, điều quan trọng nhất không còn là “học giỏi” theo nghĩa truyền thống, mà là bản lĩnh dám ra quyết định và dám chấp nhận sai sót như một phần của quá trình. Bảng điểm có thể phản ánh kết quả của một giai đoạn học tập, nhưng không thể đo lường được năng lực chủ động - yếu tố then chốt khi bước vào đời.
Vì vậy, thay vì chỉ chăm chút vào điểm số hay chạy đua vào một trường công lập danh tiếng, người học cần được khuyến khích tự học, tự khám phá và sớm rèn luyện khả năng thích ứng với những thay đổi không ngừng. Tương lai chưa chắc sẽ thuộc về người có điểm số cao nhất trong một kỳ thi, nhưng chắc chắn sẽ mở ra với những ai không dừng lại, không ngừng học hỏi và tự viết tiếp con đường của chính mình.
Những hành trình khác biệt và bài học về giá trị
Thế nhưng, trong khi thế giới đã vận động theo hướng đó, cách chúng ta nhìn nhận về một kỳ thi lại gần như không thay đổi. Kỳ thi vào lớp 10, về bản chất, chỉ là một cơ chế sàng lọc tương đối khi số lượng thí sinh vượt quá chỉ tiêu. Nhưng trong nhiều gia đình, kết quả của kỳ thi ấy lại mang một ý nghĩa lớn lao hơn rất nhiều. Không ít học sinh có cảm giác rằng nếu không vượt qua được cánh cửa này, mọi cơ hội phía trước cũng sẽ khép lại.
Trong khi đó, thực tế lại cho thấy điều ngược lại. Nguyễn Đức Duy - học sinh đạt 27,75 điểm khối C00 trong kỳ thi tốt nghiệp Trung học phổ thông năm 2025, trúng tuyển khoa Lịch sử tại Trường đại học Sư phạm Hà Nội - đã quyết định không vào đại học, mà chọn học ngành Điện tử - Tin học tại Trường cao đẳng Cơ điện và xây dựng Bắc Ninh. Lựa chọn này từng khiến nhiều người hoài nghi, nhưng chính Duy sau đó đã trở thành thủ khoa đầu vào, đại diện cho hơn 1.600 sinh viên phát biểu trong lễ khai giảng. Với Duy, học nghề không phải là phương án thay thế, mà là con đường phù hợp với năng lực và đam mê của bản thân.
Ở một hướng đi khác, Bùi Hà Anh, cựu học sinh Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp - Giáo dục thường xuyên huyện Chương Mỹ, đạt 28,5 điểm, trở thành thủ khoa ngành Văn hóa học tại Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) đồng thời giành học bổng Lê Văn Hưu. Từ một môi trường vốn mang nhiều định kiến, em đã đi một con đường khác biệt, nhưng không hề thua kém bất kỳ ai.
Nhìn vào những hành trình ấy, điều trở nên rõ ràng không phải là sự khác biệt giữa các con đường, mà là sự khác biệt trong cách mỗi người bước đi trên con đường đó. Không phải học sinh “không đủ giỏi” mới rẽ sang một hướng khác, mà chính cách chúng ta định nghĩa giá trị đã khiến nhiều lựa chọn bị hiểu sai lệch. Và cũng không phải con đường quyết định con người, mà chính cách con người bước đi, kiên trì và không ngừng phát triển trên con đường mình chọn mới là điều làm nên tương lai của họ.
Vai trò then chốt của gia đình trong sự dịch chuyển
Trong sự chuyển động đó, vai trò của gia đình trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Một lựa chọn đúng đắn không bắt đầu từ việc chọn đúng trường, mà bắt đầu từ việc hiểu đúng con. Hiểu để không ép buộc, hiểu để không chạy theo những chuẩn mực đã lỗi thời. Và quan trọng hơn, hiểu để cùng con chấp nhận rằng sai sót cũng là một phần tất yếu của hành trình trưởng thành.
Trên các diễn đàn, trong những cuộc trò chuyện của các bậc cha mẹ hiện nay, câu hỏi không còn dừng lại ở “con có đỗ lớp 10 không”, mà đã bắt đầu chuyển sang “con phù hợp với con đường nào”. Có những gia đình sẵn sàng cho con học nghề từ sớm theo mô hình 9+, chấp nhận đi chậm lại một nhịp trong cách nhìn của xã hội để con tìm được động lực thật sự. Cũng có những băn khoăn, những lo lắng, những tranh luận chưa có hồi kết. Nhưng điểm chung đang dần hình thành: không còn một công thức duy nhất cho thành công, và không còn một con đường duy nhất cho tất cả mọi người.
Điều đó cho thấy có một sự dịch chuyển âm thầm nhưng rõ rệt trong nhận thức. Những thay đổi về thể chế, từ việc đưa trung học nghề vào hệ thống giáo dục chính quy đến việc mở rộng các lộ trình học tập linh hoạt, đều đang hướng tới một mục tiêu chung: xóa bỏ những ranh giới cứng nhắc và trao lại quyền lựa chọn cho người học.
Ở góc độ chính sách, Quyền Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn khẳng định học nghề hay học đại học không phải là hai nấc thang cao - thấp, mà là hai con đường khác nhau để đi đến thành công, với điều kiện cốt lõi vẫn là chất lượng đào tạo và khả năng làm được việc thực tế.
Giáo dục không chỉ là truyền đạt kiến thức. Đó là quá trình hình thành năng lực lựa chọn. Một đứa trẻ có thể chọn sai, nhưng nếu được dạy cách chọn và dám đi tiếp, các em sẽ không bị mắc kẹt trong bất kỳ ngã rẽ nào. Điểm số có thể khép lại một kỳ thi, nhưng không thể định nghĩa cả một cuộc đời. Điều còn lại sau mỗi lựa chọn không phải là tấm bằng, mà là khả năng đi tiếp. Và trong một thế giới luôn biến động không ngừng, năng lực đó mới là thứ bền vững nhất.
