Theo GS.TS Phạm Tất Dong, nguyên Phó Chủ tịch Hội Khuyến học Việt Nam, việc Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn nhấn mạnh yêu cầu xây dựng hệ thống 'học thật, thi thật, nhân tài thật' tại Hội nghị Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo năm 2026 không phải là khẩu hiệu mới nhưng vẫn phản ánh đúng căn bệnh trầm kha của giáo dục Việt Nam: bệnh thành tích, gian lận thi cử và sự lệch chuẩn trong đánh giá vẫn chưa được khắc phục triệt để.
Trao đổi với phóng viên, ông chỉ ra rằng những vụ gian lận nghiêm trọng tại Hà Giang, Sơn La, Hòa Bình năm 2018 từng được coi là hồi chuông cảnh tỉnh nhưng thực tế các hành vi tiêu cực vẫn tái diễn, thậm chí tinh vi hơn. 'Chúng ta từng nghĩ những vụ việc trước đây đã đủ để cảnh tỉnh, nhưng thực tế lại cho thấy tiêu cực vẫn tái diễn. Điều đó cho thấy cuộc chiến chống bệnh thành tích và gian lận trong giáo dục vẫn còn rất nhiều việc phải làm', GS.TS Phạm Tất Dong nói.
Vì sao 'bệnh thành tích' vẫn kéo dài?
Theo GS.TS Phạm Tất Dong, nguyên nhân sâu xa gồm ba yếu tố cộng hưởng. Thứ nhất là sự tham lam của một bộ phận người làm công tác quản lý giáo dục khi chạy theo những con số đẹp để khen thưởng, thậm chí để đồng tiền chi phối, biến nhà trường thành một cái 'chợ' nơi mọi thứ đều có giá và có thể thương lượng. Khi đồng tiền lấn át đạo đức thì các giá trị giáo dục bị đảo lộn.
Thứ hai, thể chế và mục đích của kỳ thi. Ông cho rằng các kỳ thi hiện nay chủ yếu phục vụ cạnh tranh và loại bỏ, không phải để đánh giá chất lượng và phân luồng. 'Khi mục tiêu học là để thi, thay vì học để làm, thì mọi cách thức tiêu cực đều có thể nảy sinh'. Thứ ba, năng lực quản trị giáo dục chưa thực sự minh bạch, khiến niềm tin suy giảm và kéo theo sự xuống cấp về đạo đức trong nhà trường.
Ông đặc biệt nhấn mạnh sự đau xót khi gian lận thi cử cướp đi cơ hội của những học sinh xứng đáng. 'Khi nhà trường để mất đạo đức và lương tâm nghề nghiệp thì mọi giá trị giáo dục đều bị đảo lộn'. Nguyên Phó Chủ tịch Hội Khuyến học Việt Nam cũng dẫn cách ví von rằng gian lận thi cử chẳng khác nào 'ăn cắp tương lai của học sinh này để trao cho học sinh khác'.
Thi để đánh giá, không phải để loại nhau
Liên quan đến quan điểm của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm: 'Thi là để đánh giá việc dạy và học, chứ không phải tổ chức thi để loại nhau', GS.TS Phạm Tất Dong cho rằng đây là kim chỉ nam cho đổi mới căn bản kỳ thi. Ông đề nghị không nên dạy một đằng, thi một nẻo, bởi đề thi vượt quá chương trình sách giáo khoa sẽ đẩy học sinh vào vòng xoáy dạy thêm, học thêm.
Ông nói: 'Không nên dạy một đằng nhưng thi một nẻo. Khi đề thi vượt quá chương trình thì học sinh buộc phải học thêm. Điều đó làm méo mó mục tiêu của giáo dục phổ thông'. Mục tiêu giáo dục phổ thông là trang bị kiến thức nền tảng, thiết thực, giúp học sinh 'học để làm' và hình thành kỹ năng sống, thay vì chạy đua kiến thức ngoài sách giáo khoa.
Về tuyển sinh, GS.TS Phạm Tất Dong đề xuất kết hợp kết quả học tập trong suốt quá trình với kết quả kỳ thi tốt nghiệp. 'Học bạ phản ánh cả quá trình học tập, còn kỳ thi phản ánh năng lực tại một thời điểm. Chỉ khi kết hợp cả hai mới có thể đánh giá tương đối đầy đủ thực lực của học sinh'. Nếu chỉ dùng học bạ, nguy cơ làm đẹp điểm số rất lớn; nếu chỉ dựa vào một kỳ thi, kết quả có thể bị chi phối bởi tâm lý hoặc may rủi.
Đồng thời, giáo dục hiện đại cần khuyến khích học sinh tự học, khai thác trí tuệ nhân tạo (AI), Google và các nguồn học liệu khác, nhưng nội dung kiểm tra phải bám sát chuẩn đầu ra của chương trình giáo dục phổ thông.
Nhân tài thật trong thời đại AI
Khi bàn về 'nhân tài thật', GS.TS Phạm Tất Dong cho rằng khái niệm nhân tài phải được nhìn nhận theo cách mới trong bối cảnh AI và công nghệ số phát triển mạnh. Nhân tài không chỉ là người học giỏi một môn hay đạt nhiều giải thưởng như các trường chuyên hiện nay đang đào tạo, mà cần có kiến thức liên ngành, xuyên ngành, một chuyên môn sâu và tầm nhìn rộng.
'AI chỉ làm theo câu lệnh. Người tài là người biết đặt ra những câu hỏi đúng, có giá trị và định hướng được AI giải quyết vấn đề theo mục tiêu của mình', ông nhấn mạnh. Do đó, ông đề xuất chuyển các trường chuyên thành những 'vườn ươm tài năng', tập trung đào tạo nguồn nhân lực cho các lĩnh vực mới như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu, logistics, công nghệ cao.
Các vườn ươm này cần được kết nối chặt chẽ với doanh nghiệp và các trường đại học lớn trong và ngoài nước để học sinh tiếp cận môi trường nghiên cứu, thực hành, đổi mới sáng tạo từ sớm. 'Khi doanh nghiệp tham gia vào quá trình đào tạo, còn nhà trường được tiếp cận với khoa học công nghệ và thực tiễn sản xuất thì việc phát hiện, bồi dưỡng nhân tài mới thực sự hiệu quả. Bởi suy cho cùng, doanh nghiệp mới là đơn vị thực sự cần nhân tài và họ sẽ là bến đỗ để các tài năng phát triển'.
Muốn khẩu hiệu thành hiện thực, phải đại phẫu
Để hiện thực hóa mục tiêu 'học thật, thi thật, nhân tài thật', GS.TS Phạm Tất Dong nhấn mạnh cần một cuộc 'đại phẫu' toàn diện, không chỉ dừng lại ở biện pháp hành chính hay siết chặt quy chế thi cử. Trước hết, phải khôi phục đạo đức và lương tâm nhà giáo, giúp mỗi thầy cô và cán bộ quản lý nhận thức đúng sứ mệnh, chấm dứt tư tưởng biến giáo dục thành công cụ kinh doanh hoặc mưu cầu lợi ích cá nhân.
Bên cạnh đó, cần thực hiện minh bạch và công bằng trong tuyển sinh, thi cử một cách quyết liệt, sát thực tế; đổi mới căn bản cách đánh giá và phát hiện nhân tài, hướng tới một xã hội học tập coi trọng năng lực thực chất và phẩm chất đạo đức hơn những tấm bằng hay thành tích hình thức.
Theo ông, chỉ khi trả lại sự trung thực trong học tập, công bằng trong thi cử, đề cao đạo đức người thầy và xây dựng môi trường giáo dục minh bạch, mục tiêu 'học thật, thi thật, nhân tài thật' mới có thể trở thành hiện thực. GS.TS Phạm Tất Dong bày tỏ sự đồng tình với thông điệp của Bộ trưởng và kêu gọi hành động quyết liệt từ toàn ngành.
