Giáo dục STEM: Giải pháp đột phá cho bài toán thiếu hụt nhân lực công nghệ
Tại hội thảo “Giáo dục STEM - Định hướng đào tạo nhân lực từ trường phổ thông” do Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội phối hợp với Đại học Phenikaa tổ chức vào ngày 21/3, các chuyên gia đã chỉ ra những thách thức lớn trong việc đào tạo nguồn nhân lực cho lĩnh vực khoa học - công nghệ. TS Thái Văn Tài, Vụ trưởng Vụ Giáo dục Phổ thông thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo, cho biết nhu cầu nhân lực trong các ngành STEM đang ở mức rất cao, nhưng thực tế lại có tới 60-65% học sinh trung học phổ thông lựa chọn tổ hợp khoa học xã hội. Điều này dẫn đến tình trạng các trường đại học và cơ sở đào tạo nghề thiếu hụt nguồn tuyển sinh cho các chuyên ngành thuộc lĩnh vực STEM, gây ra sự mất cân đối nghiêm trọng giữa cung và cầu trên thị trường lao động.
Tỷ lệ học sinh theo đuổi STEM không tăng
PGS.TS Chu Cẩm Thơ, Phó Tổng Giám đốc Đại học Phenikaa, chia sẻ thêm rằng theo thống kê của Bộ Giáo dục và Đào tạo trong giai đoạn từ năm 2020 đến 2025, tỷ lệ học sinh trung học phổ thông quyết định theo đuổi các ngành STEM ở bậc đại học không có dấu hiệu tăng lên. Hiện tại, chưa đến 30% thí sinh đăng ký dự thi tốt nghiệp với các môn học thuộc khối STEM, và trong số này, tỷ lệ trúng tuyển và hoàn thành chương trình học thành công còn thấp hơn nữa. Trong khi đó, nhu cầu về nhân lực STEM lại đang tăng nhanh chóng, với khoảng 40% doanh nghiệp gặp khó khăn khi tuyển dụng lao động có kỹ năng STEM. Mỗi năm, Việt Nam thiếu hụt từ 150.000 đến 200.000 nhân lực trong lĩnh vực công nghệ, đặc biệt là ở các ngành như trí tuệ nhân tạo (AI), khoa học dữ liệu, kỹ thuật và công nghệ số.
Vai trò then chốt của giáo dục STEM từ bậc phổ thông
Để giải quyết vấn đề này, bà Thơ nhấn mạnh vai trò quan trọng của giáo dục STEM ngay từ bậc phổ thông. Dẫn chứng từ các nghiên cứu quốc tế, bà cho biết có tới 80% định hướng học tập ở bậc đại học được hình thành từ giai đoạn trung học. Việc tiếp cận STEM sớm sẽ giúp học sinh xây dựng sự tự tin và nền tảng kiến thức vững chắc để theo đuổi lĩnh vực này; ngược lại, nếu bắt đầu muộn, đặc biệt là từ đại học, người học sẽ phải mất nhiều thời gian hơn để đạt được trình độ chuyên sâu do thiếu hụt nền tảng toán học và tư duy phân tích cần thiết.
Thách thức trong thực hiện giáo dục STEM
GS Lê Anh Vinh, Viện trưởng Viện Khoa học giáo dục Việt Nam, chỉ ra rằng trong bối cảnh chuyển đổi số và phát triển khoa học công nghệ, thế hệ trẻ chắc chắn cần kiến thức về STEM để bắt kịp xu hướng toàn cầu. “Kể cả những bạn trẻ không có thiên hướng theo đuổi nghề nghiệp liên quan đến khoa học công nghệ cũng cần kiến thức nền tảng về STEM”, ông Vinh nhấn mạnh. Tuy nhiên, ông cũng chỉ ra những điểm nghẽn trong giáo dục STEM hiện nay:
- Học sinh thường chỉ ghi nhớ quy trình và lặp lại thao tác để đạt kết quả trong kỳ thi hoặc tạo ra sản phẩm, khiến giờ học STEM dễ biến thành giờ thủ công.
- Thiếu sự chú trọng phát triển tư duy bậc cao như phân tích, giải quyết vấn đề phức tạp, sáng tạo và phản biện.
- Quy trình STEM đầy đủ bao gồm các bước: đặt vấn đề, nghiên cứu, đề xuất giải pháp, xây dựng và cải tiến, nhưng nhiều nơi lại lược bỏ, chỉ tập trung vào sản phẩm cuối cùng.
- Thiếu kết nối với thực tiễn, khiến học sinh khó áp dụng kiến thức vào các tình huống thực tế.
Giải pháp từ cơ sở giáo dục
Ông Lưu Văn Thông, Hiệu trưởng Trường Trung học cơ sở Cầu Giấy tại Hà Nội, chia sẻ kinh nghiệm từ việc triển khai phòng STEM trong nhà trường. Ông cho rằng quyết tâm của ban giám hiệu là yếu tố then chốt để phòng STEM không trở thành không gian trưng bày thiết bị, mà phải là nơi học sinh được tham gia, vận hành và sáng tạo. Trường đã tập hợp đội ngũ giáo viên nòng cốt từ các tổ khoa học tự nhiên, công nghệ và những thầy cô có năng lực công nghệ thông tin tốt để tập huấn, bồi dưỡng, chủ yếu vào dịp hè. Mục tiêu là giúp nhóm này làm chủ thiết bị, công nghệ và có thể hướng dẫn học sinh hiệu quả. Sau đó, trường tiếp tục đào tạo một nhóm học sinh cốt cán để lan tỏa kiến thức đến các bạn khác. Nhà trường cũng tạo ra nhiều sân chơi khoa học, khuyến khích giáo viên rà soát chương trình và chuyển đổi nội dung phù hợp thành các bài học hoặc dự án STEM gắn với công nghệ.
GS Lê Anh Vinh kết luận rằng để giáo dục STEM đi vào thực chất, cần thay đổi mạnh mẽ vai trò của giáo viên. Công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi được thiết kế có chủ đích, dựa trên nền tảng sư phạm phù hợp và do giáo viên có năng lực dẫn dắt. “Giáo viên có thể vất vả hơn, nhưng sẽ làm tốt hơn”, ông nhấn mạnh, đồng thời kêu gọi sự quan tâm toàn diện từ các cấp quản lý để giải quyết kịp thời bài toán thiếu hụt nhân lực STEM trong tương lai.
