Ngày 27/7, ông Nguyễn Văn Phước, 68 tuổi, cùng gia đình chuẩn bị mâm cơm tưởng nhớ 14 người thân là liệt sĩ và 4 Mẹ Việt Nam anh hùng. Dòng họ ông có bà nội, mẹ, cô ruột và thím đều được phong tặng danh hiệu này. Trong số ba người anh ruột, hai người đã hy sinh, trong đó liệt sĩ Nguyễn Thảng ngã xuống tại quê nhà ngày 19/1/1972.
Mâm cơm tri ân giữa làng quê Cẩm Sa
Mỗi dịp 27/7, gia đình ông Phước chuẩn bị một mâm cơm giản dị với những món ăn quen thuộc. Điều quan trọng nhất là sự có mặt của con cháu và những câu chuyện về người đã khuất. Người đi làm xa cố gắng trở về, cùng nhau đi chợ, nấu nướng, dọn dẹp. Trong làn khói hương, tên tuổi, cuộc đời và sự hy sinh của từng người lại được kể cho lớp trẻ.
Làng Cẩm Sa nằm bên dòng Vĩnh Điện, thuộc phường Điện Bàn Đông, thị xã Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam. Dù không lớn, làng có 503 liệt sĩ, 111 Mẹ Việt Nam anh hùng và là quê hương của 5 vị tướng trong lực lượng quân đội, công an. Ông Nguyễn Thanh Vỹ, Chủ tịch UBND phường Điện Bàn Đông, nhận xét: "Hiếm có làng quê nào mà những mất mát trong chiến tranh lại hiện diện đậm đặc như Cẩm Sa."
Những con số biết nói
Theo ông Vỹ, sau mỗi tấm bằng Tổ quốc ghi công là một gia đình có người không trở về; có dòng họ cùng lúc mất nhiều người con, người cháu. Nhiều gia đình không xác định được ngày mất chính xác, thậm chí chưa tìm thấy hài cốt người thân. Vì thế, người dân chọn ngày 27/7 làm ngày giỗ chung để cùng tưởng niệm.
Truyền thống cách mạng của Cẩm Sa không chỉ được ghi bằng con số, mà còn hiện diện trong cách người dân đối đãi. Những gia đình không còn người chăm lo hương khói vẫn được bà con, hàng xóm đến dọn bàn thờ, thắp hương. Ông Vỹ nói: "Người đã hy sinh là thân nhân của từng gia đình, nhưng cả làng xem họ như người thân chung. Ngày 27/7 ở Cẩm Sa có không khí rất riêng, vừa trang nghiêm vừa gần gũi như một ngày giỗ lớn."
Ký ức được nối dài qua các thế hệ
Cách nhà ông Phước không xa là Nhà bia tưởng niệm 7 liệt sĩ - dũng sĩ xã Điện Nam, ghi danh bảy cán bộ, du kích hy sinh ngày 19/1/1972, trong đó có liệt sĩ Nguyễn Thảng. Ông Phạm Ngọc Cước, 72 tuổi, thường đến lau bụi, dọn chân hương và đứng lặng trước những cái tên trên đá.
Theo lời kể, sáng 19/1/1972, nơi trú quân của Đội công tác xã Điện Nam bị phát hiện và bao vây. Bảy người bám trụ chiến đấu đến cùng hy sinh. Hơn nửa thế kỷ trôi qua, nơi từng diễn ra trận đánh nay là khu dân cư yên bình. Nhà bia nằm giữa vườn rau, ngôi nhà mới và đường bê tông, lưu dấu tích một thời bom đạn.
Tối 26/7, người dân cùng đoàn viên, thanh niên đến nhà bia dâng hoa, thắp nến dưới bảy cái tên. Người lớn kể lại trận đánh, giúp người trẻ hiểu rằng nơi mình sống từng chứng kiến sự hy sinh của những người chỉ hơn họ vài tuổi. Sau đó, họ trở về chuẩn bị mâm cơm cho sáng hôm sau.
Ông Phước vẫn nhắc con cháu: dù ở đâu, ngày 27/7 nên hướng về quê nhà, dành nén hương cho người đã khuất. Từ nhà bia bên dòng Vĩnh Điện đến từng bàn thờ trong làng, những cái tên đi qua chiến tranh tiếp tục được nhắc lại. Qua mâm cơm gia đình, nén hương của người hàng xóm và câu chuyện kể cho lớp trẻ, ký ức về những người hy sinh vẫn được người Cẩm Sa trao truyền qua nhiều thế hệ.
