Xuất bản Việt Nam: Từ 'ngân hàng ý tưởng' đến hạt nhân dẫn dắt hệ sinh thái tri thức
Ngành xuất bản Việt Nam đang đứng trước bước ngoặt quan trọng với sự ra đời của Chỉ thị 04-CT/TW từ Ban Bí thư. Văn bản này không chỉ khẳng định vị thế của xuất bản là "lĩnh vực hoạt động tư tưởng sắc bén" mà còn yêu cầu ngành bứt phá để trở thành một "ngành kinh tế - công nghệ phát triển toàn diện". Theo đó, những tri thức kết tinh trong các trang sách được định vị là "hạt nhân" dẫn dắt hệ sinh thái phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Trụ cột tư tưởng trong kỷ nguyên số
PGS.TS Vũ Trọng Lâm, Giám đốc - Tổng Biên tập Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, nhấn mạnh rằng Chỉ thị 04-CT/TW đóng vai trò như kim chỉ nam, định hướng cho sự phát triển của ngành xuất bản trong bối cảnh chuyển đổi số và kinh tế tri thức. Ông cho rằng tính "sắc bén" về tư tưởng trong hoạt động xuất bản phải được thể hiện qua chiều sâu tư tưởng, độ tin cậy khoa học, sự mới mẻ của thông tin và năng lực định hướng xã hội của mỗi ấn phẩm.
"Hoạt động xuất bản phải 'đi trước mở đường', đồng hành và tham gia dẫn dắt nhận thức, văn hóa và tư tưởng xã hội", PGS.TS Vũ Trọng Lâm chia sẻ. Ông cũng đề xuất phương châm hành động: đúng về nội dung, mạnh về công nghệ, nhanh về truyền tải, rộng về lan tỏa và sâu về khả năng thuyết phục.
Đầu tư cho hạ tầng tri thức quốc gia
PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên thường trực Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội, đánh giá Chỉ thị 04 là một "tín hiệu chính sách rất mạnh", đưa xuất bản từ vị trí "ngành hỗ trợ" lên thành "ngành dẫn dắt". Ông coi việc phát triển xuất bản chính là đầu tư cho "hạ tầng mềm" của quốc gia, một nền tảng không thể thiếu để bồi đắp chiều sâu tinh thần cho xã hội.
"Đầu tư cho xuất bản không chỉ là đầu tư cho một hoạt động văn hóa truyền thống, mà là đầu tư cho hạ tầng tri thức quốc gia, cho sức mạnh mềm và cho một ngành có thể tạo giá trị gia tăng cao", ông Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh. Ông phân tích rằng một nền xuất bản mạnh sẽ hình thành những phẩm chất nền tảng cho công dân như năng lực tư duy độc lập, óc sáng tạo và khả năng phản biện.
Giải pháp hài hòa nhiệm vụ tư tưởng và kinh tế
Để thực hiện các mục tiêu của Chỉ thị 04-CT/TW, PGS.TS Vũ Trọng Lâm cho rằng ngành xuất bản cần có một cuộc cách mạng về mô hình quản trị. Thay vì đóng khung trong quy trình làm sách truyền thống, các đơn vị xuất bản phải chuyển dịch mạnh mẽ sang tư duy "quản trị nội dung và tri thức", gắn kết chặt chẽ giữa giá trị tư tưởng, giá trị văn hóa và hiệu quả kinh tế.
Cụ thể, cần chuyển đổi từ mô hình tuyến tính "sản xuất - phát hành sản phẩm" sang mô hình "sản xuất - dịch vụ - nền tảng nội dung số". Trong mô hình mới này:
- Nội dung không còn là sản phẩm đơn lẻ mà trở thành tài nguyên có thể tổ chức, tái cấu trúc và khai thác nhiều lần.
- Công nghệ giữ vai trò động lực thúc đẩy chuyển đổi số toàn diện.
- Nền tảng số trở thành không gian kết nối giữa các chủ thể sáng tạo, phân phối và tiêu dùng nội dung.
PGS.TS Vũ Trọng Lâm cũng đề xuất xác lập hệ sinh thái nội dung số trong hoạt động xuất bản, tích hợp tài nguyên nội dung, hạ tầng công nghệ, nền tảng phân phối, mô hình kinh doanh, thể chế và nguồn nhân lực. Đồng thời, cần tăng cường hợp tác với các doanh nghiệp công nghệ và cơ quan báo chí, truyền thông để tạo ra những "cánh tay nối dài" cho hoạt động xuất bản.
Sách như 'ngân hàng ý tưởng' của công nghiệp văn hóa
PGS.TS Bùi Hoài Sơn kiến nghị cần thay đổi cách nhìn về sách như một "ngân hàng ý tưởng" của ngành công nghiệp văn hóa. Mỗi tác phẩm không nên chỉ dừng lại ở khâu phát hành bản in mà cần được nhìn nhận như một tài sản trí tuệ (IP) có tiềm năng chuyển thể sang điện ảnh, sân khấu, game hoặc các tour du lịch văn hóa.
Về mặt thể chế, ông nhấn mạnh việc sửa đổi nhanh Luật Xuất bản và Luật Sở hữu trí tuệ là yêu cầu bắt buộc để tháo gỡ các "điểm nghẽn" pháp lý cho mô hình kinh doanh nội dung mới. Đặc biệt, ông kiến nghị Nhà nước cần có các chính sách ưu đãi thuế vượt trội, điển hình như việc giảm thuế VAT cho các sản phẩm văn hóa xuống mức 0% để kích thích sức mua của xã hội.
"Chúng ta cần thúc đẩy mô hình hợp tác công - tư (PPP) để hình thành các tập đoàn xuất bản - truyền thông chủ lực đủ sức cạnh tranh và vươn tầm quốc tế", PGS.TS Bùi Hoài Sơn phân tích. Ông cho rằng trong nền kinh tế sáng tạo, một cuốn sách hay còn là một tài sản trí tuệ có thể tiếp tục sống đời sống thứ hai, thứ ba trên nhiều nền tảng khác nhau.
Kết luận: Hướng tới sự phát triển bền vững
Theo hai chuyên gia, cộng hưởng giữa năng lực quản trị nội dung hiện đại và sự thông thoáng về cơ chế chính sách chính là chìa khóa để ngành sách phát triển bền vững. Khi đó, xuất bản sẽ không còn là ngành "chờ bao cấp" mà thực sự trở thành "hạt nhân trong hệ sinh thái kiến tạo các giá trị", đóng góp thực chất vào GDP và sức mạnh tri thức của quốc gia.
Với định hướng từ Chỉ thị 04-CT/TW và những đề xuất cụ thể từ các chuyên gia, ngành xuất bản Việt Nam đang đứng trước cơ hội hiếm có để chuyển mình, không chỉ đáp ứng nhiệm vụ tư tưởng mà còn trở thành động lực kinh tế quan trọng trong kỷ nguyên số.
