Hành trình từ cửa hàng sách nhỏ đến đế chế Văn Lang
Khởi đầu khiêm tốn, chú Hòa thuê một cửa hàng bán sách trong chi nhánh Nhà xuất bản Phụ Nữ, tọa lạc tại số 16 Alexandre de Rhodes. Từ điểm xuất phát ấy, chú đã thành lập Công ty Minh Trí vào năm 1998, tiền thân của Công ty CP văn hóa Văn Lang sau này. Trong giai đoạn đó, cô Phụng ra Hà Nội làm việc với cô Miên tại nhà sách 30 Hàn Thuyên. Khi tôi đến nhận thiết kế bìa sách, cô Miên đã giới thiệu: "Đây là cô Phụng, vợ chú Hòa Văn Lang."
Chú Hòa nhanh chóng mở rộng mạng lưới nhà sách bán lẻ tại các quận Gò Vấp và Bình Thạnh. Đến ngày 10.10.2005, chú chính thức khai trương siêu thị văn hóa Văn Lang tại số 1 Quang Trung, Gò Vấp, với tổng diện tích lên đến hơn 8.000 m² và kinh phí đầu tư vượt mốc bốn mươi lăm tỉ đồng, đánh dấu bước phát triển vượt bậc.
Nhà in hiện đại và những câu chuyện đời thường
Chú Hòa trực tiếp điều hành một nhà in hiện đại, chuyên in sách và lịch. Có lần, Hoàng vào TP.HCM và rủ tôi đến nhà in của chú Hòa để đặt in lịch. Lúc đó, chú đang tiếp khách bên trong, chúng tôi ngồi ở phòng khách và ngước lên tường thấy tờ lịch in hình hai cô con gái của chú. Hoàng bình luận: "Chú có con gái xinh thật. Giá chưa lấy vợ thì anh em đăng ký đỡ phải đi bán sách, bán lịch." Tôi đùa lại: "Ông giỏi kinh doanh thì điều hành nhà sách, còn tôi tiếp quản nhà in nhé." Anh Dương Cường đi cùng nghe vậy chỉ tủm tỉm lắc đầu.
Anh Sơn và bước ngoặt sang sách tham khảo
Sơn là Nguyễn Đình Sơn, người có giọng nói rất đặc trưng, giọng Bình Định, nghe một lần là khó quên. Khi nhóm Hà Nội vào tham dự hội sách TP.HCM lần II, dù không làm ăn gì, anh vẫn vồn vã mời tất cả đến quán Hội Ngộ ở quận 3. Mỗi lần chia tay, anh luôn đon đả: "Khi nào Thắng vào lại là phải cho anh Sơn được mời một bữa nhé."
Anh Sơn từng làm việc tại chi nhánh Nhà xuất bản Văn Học và quen biết nhiều tác giả. Ban đầu, anh tập trung vào mảng sách tổng hợp, nổi bật nhất là cuốn Vụ án Hồ Con Rùa. Đến năm 2000, anh chuyển hướng sang làm sách tham khảo. Nguyên nhân là do anh quen ông Ngô Trần Ái, người phụ trách Nhà xuất bản Giáo Dục ở miền Nam. Ông Ái có mối quan hệ rộng với nhiều tác giả biên soạn sách giáo khoa, nên đã đề nghị anh Sơn phối hợp biên soạn thêm các bộ sách bài tập tham khảo, rồi giao cho anh in và phát hành.
"Nhất Bách, nhì Quỳ, tam Miên, tứ Huyến" và tứ đại mỹ nhân
Chiều 16.11.2025, tại hội trường Học viện Báo chí và Tuyên truyền, câu lạc bộ giám đốc các nhà xuất bản tổ chức buổi giao lưu giới thiệu cuốn Nghề làm sách. Trong phần trao đổi, các diễn giả được phóng viên đặt câu hỏi: "Đánh giá vai trò của lực lượng tư nhân trong sự phát triển chung của ngành xuất bản hiện nay?" Ông Nguyễn Văn Cừ, nguyên Giám đốc Nhà xuất bản Văn Học, trả lời: "Vai trò tham gia xuất bản của tư nhân là rất lớn. Tuy không phải là quyết định, nhưng sự có mặt của họ đã giúp các nhà xuất bản vượt qua khó khăn, xóa bỏ cơ chế bao cấp để tự hạch toán kinh doanh. Ngoài ra, họ rất tinh nhạy trong việc tìm kiếm bản thảo hay, mua tác quyền nước ngoài về dịch, xin giấy phép, in và phát hành. Nhờ vậy mà thị trường sách trở nên sôi động, nhiều sách hay được ra đời."
Giai đoạn vàng của ngành xuất bản
Ông Cừ nhắc lại giai đoạn 1986 - 1996, khi ngành xuất bản trong nước bước vào cơ chế thị trường. Ở Hà Nội, những tên tuổi làm sách lẫy lừng được lan truyền trong giới với câu nói: "Nhất Bách, nhì Quỳ, tam Miên, tứ Huyến". Trong đó:
- Bách là nhà văn, nhà biên kịch Trần Hoàng Bách, xuất thân từ Hãng phim truyện Việt Nam.
- Quỳ là Trần Ngọc Quỳ, họa sĩ của Nhà xuất bản Hội Nhà Văn.
- Miên là Nguyễn Thị Miên, Phó giám đốc Nhà xuất bản Phụ Nữ.
- Huyến là dịch giả Đoàn Tử Huyến, nguyên biên tập viên Nhà xuất bản Lao Động, sau ra ngoài sáng lập Trung tâm văn hóa Đông Tây.
Theo ông Cừ, bốn người này là những gương mặt tiêu biểu làm sách dịch tại Hà Nội thời bấy giờ. Khi ấy, khu vực làm sách tư nhân vẫn còn bị phân biệt đối xử, nên họ thường bị gọi chung là "đầu nậu sách".
Tứ đại mỹ nhân trong làng phát hành
Ông cũng kể thêm rằng giới phát hành thời đó còn có tứ đại mỹ nhân, chia đều hai Nam hai Bắc với biệt danh "Dung Phấn Hiền Lệ". Cụ thể:
- Dung là Nguyễn Thu Dung, Tổng giám đốc Tổng công ty phát hành sách Việt Nam.
- Phấn là Đỗ Thị Phấn, Tổng giám đốc Fahasa.
- Hiền là Nguyễn Thị Minh Hiền, Chủ tịch Công ty phát hành sách Hà Nội.
- Lệ là Phan Thị Lệ, Giám đốc Công ty văn hóa tổng hợp quận 11, nhà sách Phương Nam.
Những câu chuyện này không chỉ phản ánh sự phát triển đa dạng của ngành xuất bản mà còn cho thấy sự đóng góp không nhỏ của khu vực tư nhân trong việc làm sống động thị trường sách Việt Nam qua các thời kỳ.
