Trong bối cảnh trẻ em Việt Nam ngày càng dành nhiều thời gian cho TikTok, YouTube và các trò chơi điện tử, sách giấy đang phải cạnh tranh khốc liệt để giành sự chú ý. Tại tọa đàm "Văn học thiếu nhi từ góc nhìn của người viết trẻ" do NXB Kim Đồng phối hợp với Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội tổ chức sáng 7/5, nhiều tác giả và chuyên gia đã thẳng thắn nhìn nhận thực trạng này.
Thực trạng đáng báo động: Sách ngoại chiếm ưu thế
Theo nhà phê bình văn học Bùi Việt Thắng, Việt Nam có khoảng 20 triệu độc giả tiềm năng là học sinh từ tiểu học đến THPT. Tuy nhiên, trung bình mỗi người Việt chỉ đọc khoảng 4 cuốn sách mỗi năm, trong đó có tới 2,8 cuốn là sách giáo khoa. Số sách văn học thực tế chỉ đạt khoảng 1 cuốn/người/năm. Ông nhấn mạnh rằng dù dư địa thị trường rất lớn, nhưng phần lớn sách thiếu nhi bán chạy hiện nay vẫn là sách ngoại nhập như Doraemon, Harry Potter, Conan hay Chú thuật hồi chiến. Trẻ em Việt Nam thuộc tên nhân vật manga Nhật Bản, thuộc phép thuật trong Harry Potter, nhưng hiếm có nhân vật văn học Việt Nam nào tạo được sức ảnh hưởng tương tự.
Nguyên nhân: Thiếu "khoảng trống" và sự cạnh tranh từ nội dung ngắn
TS. Trịnh Đặng Nguyên Hương chỉ ra rằng trẻ em hiện đại không thiếu sách hay, mà thiếu "khoảng trống" – cả về vật lý lẫn tinh thần. Lịch học thêm, lớp kỹ năng và chương trình chính khóa dày đặc khiến trẻ không có thời gian rảnh để đọc. Khi kết thúc ngày học trong trạng thái mệt mỏi, kiệt sức, rất khó để các em bước vào thế giới của một cuốn tiểu thuyết dài.
Cây viết Phạm Thu Hà gọi TikTok và YouTube là "đối thủ" lớn nhất của sách hiện nay. Những nội dung ngắn liên tục tạo kích thích tức thời khiến trẻ em quen với việc tiêu thụ cực nhanh. Một cuốn sách giấy đòi hỏi sự tập trung và kiên nhẫn trở nên khó hấp dẫn hơn. Thực tế, khoảng 60-70% phụ huynh gặp khó khăn trong việc duy trì thói quen đọc cho con. Nhiều cha mẹ chọn giải pháp nhanh nhất là đưa điện thoại để trẻ ngồi yên, ăn nhanh, bớt quấy khóc. Một đứa trẻ lớn lên trong môi trường ấy rất khó hình thành thói quen đọc dài hơi.
Những tín hiệu tích cực từ người viết trẻ
Giải thưởng Văn học Kim Đồng lần thứ nhất đã tạo ra một không gian khích lệ người viết, cả chuyên và không chuyên, mạnh dạn gửi gắm những sáng tác mới. Bà Vũ Thị Quỳnh Liên, Phó Giám đốc, Tổng biên tập NXB Kim Đồng, cho biết giải thưởng mong muốn phát hiện thêm các cây bút có tiềm năng, cổ vũ những tìm tòi nghệ thuật mới và tạo điều kiện để các bản thảo chất lượng được xuất bản.
Tác giả Giáp Thị Thùy Dương (Giải Nhì) chia sẻ rằng cô viết cuốn sách đầu tiên cho thiếu nhi như một cách "vỗ về bản thân trong quá khứ". Những nhân vật hướng nội, nhiều cảm xúc trong sách xuất phát từ chính trải nghiệm của cô. Nhiều tác giả trẻ hiện nay đã thay đổi cách tiếp cận: họ không nhìn trẻ em như đối tượng cần được dạy bảo, mà như những cá thể có nội tâm phức tạp, có cô đơn, có tổn thương, có nhu cầu được lắng nghe.
Tác giả Phạm Thu Hà nhấn mạnh mỗi cuốn sách cần có sự độc đáo riêng thay vì chạy theo một công thức cố định. Động lực viết đến từ nhu cầu kể chuyện dưới góc nhìn trẻ thơ, đồng thời từ thực tế rằng các giải thưởng văn học đang mở thêm cơ hội cho người viết trẻ.
AI và tương lai của văn học thiếu nhi
Tọa đàm cũng đề cập đến tác động của AI. Nhà văn, biên tập viên Nguyễn Hoàng Diệu Thủy thừa nhận AI đã có thể viết tốt hơn những người viết ở mức trung bình, thậm chí tương lai có thể vượt cả nhiều cây bút giỏi. Tuy nhiên, cô cho rằng vẫn tồn tại một vùng rất riêng của con người: "niềm hạnh phúc được viết", cảm giác tự mình tạo ra thế giới nhân vật và sống cùng nó. Trong thời đại nội dung được sản xuất hàng loạt bằng thuật toán, thứ giữ người đọc ở lại nhiều khi không nằm ở kỹ thuật kể chuyện, mà ở cảm giác chân thật của trải nghiệm sống.
Nhà phê bình Bùi Việt Thắng khẳng định, khoa học càng phát triển, con người lại càng có nhu cầu rời bỏ thực tại để tìm đến những điều xa xôi, trừu tượng và giả tưởng hơn. Văn học giả tưởng giúp con người (không phân biệt già trẻ) được sống thêm những cuộc đời khác và khám phá những thế giới ngoài thực tại.
Nhìn chung, văn học thiếu nhi Việt Nam đang đứng trước nhiều thách thức nhưng cũng có những tín hiệu đáng mừng từ sự đổi mới của người viết trẻ. Để thực sự giành lại sự chú ý của độc giả nhí, cần có sự chung tay của gia đình, nhà trường và toàn xã hội trong việc tạo dựng thói quen đọc và không gian văn hóa đọc lành mạnh.
