Cuốn sách 'Dầu mỏ, tiền bạc & quyền lực' của tác giả Daniel Yergin mang đến một bức tranh toàn diện về lịch sử ngành công nghiệp dầu mỏ, khắc họa cuộc giao tranh giành tiền bạc và quyền lực xoay quanh nguồn tài nguyên chiến lược này. Cuộc chiến đó đã làm rung chuyển nền kinh tế toàn cầu, phản ánh hậu quả của các cuộc chiến tranh thế giới và khu vực, đồng thời thay đổi vận mệnh của nhân loại và các quốc gia.
Mua trước, nhận hàng sau: Từ trứng, vàng đến dầu mỏ
Khi nền kinh tế thế giới chao đảo trong những năm 1970-1980 và việc điều tiết thị trường không còn hiệu quả, thị trường giao sau bắt đầu xuất hiện đối với các hàng hóa như vàng, lãi suất và cuối cùng là dầu mỏ. Sự ra đời của hợp đồng dầu thô giao sau, đặc biệt là West Texas Intermediate (WTI), đánh dấu một cuộc đổi mới quan trọng trong ngành. Sự kiện này diễn ra vào năm 1983, không phải ở Viên, Riyadh hay Houston, mà tại tầng 8 của Trung tâm Thương mại Thế giới ở Khu Hạ Manhattan, nơi Sàn giao dịch Hàng hóa Kỳ hạn New York (Nymex) ra mắt hợp đồng giao sau dầu thô.
Cơ chế giảm thiểu rủi ro
Khi một loại hàng hóa được bán rộng rãi trên thị trường giao ngay với giá biến động, người mua và người bán đều muốn tìm cơ chế giảm thiểu rủi ro. Hợp đồng giao sau ra đời cho phép người mua đặt mua hàng hóa trước vài tháng theo mức giá đã thỏa thuận, giúp chốt giá và lường trước rủi ro. Tương tự, nhà sản xuất có thể bán trước sản phẩm, ngay cả khi hàng hóa chưa được sản xuất, để khóa giá. Cả hai bên đều được bảo đảm, giảm thiểu nguy hiểm và hạn chế biến động giá.
Tính thanh khoản được cung cấp bởi các nhà đầu cơ, những người hy vọng thu lợi nhuận bằng cách đứng về phía có lợi trong những thay đổi cung cầu. Một số hàng hóa như ngũ cốc và thịt lợn đã được giao dịch trong nhiều năm ở Mỹ. Khi nền kinh tế thế giới chao đảo vào những năm 1970, thị trường giao sau mở rộng sang vàng, lãi suất và cuối cùng là dầu mỏ.
Lịch sử của Nymex và bước ngoặt dầu thô
Sàn giao dịch Nymex được thành lập vào năm 1872, cùng thời điểm John D. Rockefeller phát động chiến dịch 'Kế hoạch của chúng ta' nhằm kiểm soát ngành dầu mỏ Mỹ. Ban đầu, sàn giao dịch mang tên 'Giao dịch bơ và pho-mát', sau thêm trứng và đổi thành 'Giao dịch bơ, pho-mát và trứng'. Năm 1941, khoai tây Maine được đưa vào giao dịch, trở thành mặt hàng chủ lực. Sau đó, các hợp đồng giao sau mở rộng sang vàng, táo, khoai tây Idaho, gỗ dán và bạch kim.
Tuy nhiên, cân đối cung cầu khoai tây Maine thay đổi nhanh chóng, thị phần giảm dần và sản lượng hàng năm sụt giảm. Hợp đồng khoai tây Maine bị rút xuống một nửa, và vào năm 1976 và 1979, hợp đồng này gặp rắc rối nghiêm trọng, dẫn đến ngừng giao dịch. Nymex đứng trước nguy cơ sụp đổ nhưng kịp thời tung ra hợp đồng dầu đốt lò sưởi, sau đó là hợp đồng dầu giao sau vào năm 1981.
Ngày 30 tháng 3 năm 1983: Bước ngoặt lịch sử
Vào ngày 30 tháng 3 năm 1983, Nymex chính thức giao dịch hợp đồng dầu thô, chỉ hai tuần sau khi OPEC kết thúc cuộc họp tại khách sạn Liên lục địa, London. Sự trùng hợp này mang tính khôi hài, vì hợp đồng dầu mỏ giao sau chắc chắn ảnh hưởng đến khả năng xác lập giá của OPEC. Một thùng dầu giờ đây có thể được mua đi bán lại nhiều lần, mang lại lợi nhuận lớn cho các nhà buôn và đầu cơ.
Các nhà buôn tại sàn Nymex tỏ ra nhiệt tình, chen lấn, la hét và vẫy tay để đặt lệnh mua. Các công ty dầu mỏ ban đầu hoài nghi và phản đối, cho rằng những người trẻ tuổi khoa chân múa tay không hiểu về một ngành công nghiệp phức tạp với các quyết định đầu tư kéo dài hàng thập kỷ. Một chuyên viên cấp cao từng ví von hợp đồng dầu giao sau như 'kiểu các nha sĩ đánh mất tiền'.
Tuy nhiên, thị trường kỳ hạn dần được chấp nhận. Trong vòng vài năm, hầu hết các công ty dầu mỏ lớn, một số quốc gia xuất khẩu và nhiều thành phần kinh tế khác, bao gồm các nhà tài chính, đều tham gia hợp đồng dầu thô trên Nymex. Rủi ro giá cả vẫn tồn tại, nhưng không công ty nào dám đứng ngoài cuộc. Khi khối lượng giao dịch tăng vọt, khoai tây Maine trở thành ký ức xa xôi.
Giá dầu được thiết lập như thế nào?
Trước đây, Công ty Standard Oil xác lập giá cả, sau đó là Ủy ban Đường sắt Texas và các công ty dầu mỏ lớn. Tiếp theo là OPEC. Hiện tại, giá được thiết lập hàng ngày, hàng giờ trên thị trường mở, thông qua sự tương tác giữa các nhà buôn trên sàn và hệ thống máy tính toàn cầu. Hiện tượng này giống như trao đổi dầu mỏ cuối thế kỷ XIX ở Pennsylvania, nhưng với công nghệ hiện đại. Tất cả người tham gia đều nhận thông tin giống nhau và xử lý đồng thời.
'Quy luật thiêng liêng về cung và cầu' vẫn hiện hữu nhưng được áp dụng rộng rãi hơn, không có sự trì hoãn và được cập nhật liên tục. Giá chuẩn trong giao dịch là WTI, một khối lượng dầu lớn dễ giao dịch, phản ánh giá dầu thế giới, thay thế Arab Light. Hai thập kỷ trước, Arab Light đã thay thế Texas Gulf Coast; nay, chu kỳ quay lại Texas.
Cùng với sự gia tăng nhanh chóng của hợp đồng dầu mỏ giao sau, giá WTI trở thành một trong những thước đo quan trọng và được theo dõi cẩn trọng, bên cạnh giá vàng, lãi suất và chỉ số Dow Jones, trong nhịp sống hàng ngày của nền kinh tế thế giới.
