Trong dân gian vẫn lưu truyền câu nói vui: "Gặp nhau tay bắt mặt mừng, Tặng gì thì tặng xin đừng… tặng thơ". Thế nhưng, tập thơ "Những lời nói thật" của nhà báo Đỗ Quảng vừa ra mắt với 1.000 bản đã nhanh chóng bán hết. Đến tháng 12/2025, sách tái bản lần thứ nhất, và tháng 2/2026 tiếp tục tái bản lần thứ hai. Điều gì đã tạo nên sức hút kỳ diệu ấy? Đó chính là sự mộc mạc, chân thành từ những lời thơ giản dị như hạt thóc, củ khoai, đôi khi trần trụi nhưng đầy chất thực. Phải chăng đó là phẩm chất chân thực, là đặc trưng của thể loại phóng sự mà Đỗ Quảng từng rất thành công, vẫn thấp thoáng trong từng câu thơ của ông?
Những vần thơ dám nói thật
Đọc "Những lời nói thật", người đọc dễ dàng nhận ra tác giả viết về những điều mà chúng ta từng nghĩ, từng nghe, từng thấy. Tâm trạng, mong ước của ông cũng là của đa số người dân, nhờ vậy thơ ông tạo được sự đồng cảm sâu sắc. Đỗ Quảng không câu nệ vào bất kỳ thể thức thơ nào; ông làm thơ theo cách riêng, miễn sao truyền tải được ý nghĩa và nỗi niềm. Giọng thơ của ông chân thành, đầy trách nhiệm công dân và sự dũng cảm của một người cầm bút.
Không chỉ "nói thật" về sự đời, về góc khuất và mặt trái xã hội qua các vụ tham ô, tham nhũng, lừa đảo của những kẻ có chức có quyền tha hóa biến chất, Đỗ Quảng còn mạnh dạn phơi bày sự thật. Trong bài "Những lời nói thật", ông viết: "Bệnh trầm kha níu kéo vòng quay lịch sử/tham ô, tham nhũng, lãng phí, hà lạm/Giặc nội xâm, những quan gian giấu mặt". Bài thơ "Bài thơ viết lại" cũng gây ấn tượng mạnh: "Chớ trông gà hóa cuốc/Đừng nghĩ đỏ là chín/Nhưng/Gà thật sao thành cuốc/Đỏ thật sao vẫn xanh/Hỏi/Tội này là của ai/…". Toàn bài có 12 câu, 12 lần xuống dòng trống không, chỉ đến câu cuối mới có dấu chấm. Hai câu chỉ có một âm tiết, nhưng lại mang sức nặng, đặt ra câu hỏi lớn với người đọc và xã hội.
Tập thơ "Những lời nói thật" – cái tên nghe chẳng thơ chút nào, nhưng lại hiệu quả. Đó là những lời nói thật với nhau, giãi bày tâm sự, không màu mè, không vòng vo. Tác giả dám nói thật ý nghĩ của mình về những chuyện nhạy cảm mà không phải ai cũng dám đề cập. Trong "Bài thơ viết lại", ông thẳng thắn: "Nhìn nhầm người/Dùng nhầm người/Phá đất nước/Làm khổ dân…". Những vần thơ xuất phát từ sự bức xúc, từ ý nghĩ bất chợt, từ những đêm khuya không ngủ.
Tính nhân văn và nỗi niềm trắc ẩn
Bên cạnh những lời thơ đanh thép, Đỗ Quảng còn thể hiện tính nhân văn sâu sắc. Ông độc thoại với chính mình trong bài "Qua đêm": "Tám chục rồi/Mai kia về trời/Cái tốt cái đẹp cái yêu mang theo/Cái xấu cái bẩn cái buồn bỏ lại". Hơn trăm trang sách với 66 bài thơ, Đỗ Quảng nhắc đến bà bán xôi, cô gái bán hoa đào ngày Tết, những anh thương binh, tiếng đàn đại tướng… Mỗi nhân vật chỉ là mấy nét phác thảo chân dung, nhưng lại gợi lên một câu chuyện về cuộc đời, một lát cắt cuộc sống, một bài học hay chân lý.
Tác giả ngợi ca những người bạn học cùng lớp ngày xưa: "Thuở hàn vi mấy bạn kiếm cơm từng bữa tới trường/Hôm nay giáo sư, chuyên gia, nhà văn, nhà báo/Sứ giả ngoại giao, hàm tướng một, hai sao/Gia sản chẳng có gì, một tấm gương để lại". Đó là những tấm gương lớn để đời. Với nghề báo, Đỗ Quảng tâm đắc: "Cứ thế làm nghề/Vượt qua chính mình/Nhà báo/Mai kia tái sinh ta lại chọn nghề này". Lời khẳng định chí tình ấy cho thấy tình yêu nghề mãnh liệt.
Đỗ Quảng có cách ví von rất lý thú. Trong bài thơ, ông ví thời gian như cái sàng gạo: "Hạt lép, hạt mẩy/Cám trấu sạn sỏi/Đá đất rác bẩn/Nhìn thấy hết…". Từ chuyện sàng gạo, tác giả nói lên vấn đề lớn của xã hội, của quốc gia – đó là chống tham ô, tham nhũng. Ông nhấn mạnh: "Khủng khiếp nhất là tham ô quyền lực" (Bài "Con tim đã vui trở lại"). Nhưng ông vẫn gửi trọn niềm tin vào Đảng và người đứng đầu: "…Lò nóng lên rồi, giữ lửa đỏ, đỏ thêm nữa/Củi tươi, củi ướt cho vào lò cháy hết/Chống tham nhũng/Không ngừng nghỉ/Không vùng cấm/Không có ngoại lệ dù đó là ai…" (Bài "Gửi người ở lại").
Tình cảm thủy chung với đồng nghiệp
Đỗ Quảng là người thủy chung, tình cảm. Ông trân trọng những nhà báo đàn anh, những bậc tài danh đức độ. Khi chứng kiến buổi lễ trao huy hiệu 50 năm tuổi Đảng cho nhà báo Đinh Thế Huynh, ông xúc động viết: "Hạnh phúc vỡ òa/Rưng rưng chớp mắt/Con tim loạn nhịp" (Bài "Thực hay mơ"). Trong bài "Nhớ anh Hoàng Tùng", nhìn cây đa ở sân tòa báo, ông bâng khuâng: "Cây đa còn đây/Mà người không thấy/Mây trắng bay về trời/Để lại dáng đi/Giọng nói". Hay chỉ một tấm biển đường phố cũng khiến ông rưng rưng: "Tấm biển đường rạng danh Nguyễn Bá Khoản/mỗi lần rưng rưng đứng ngắm nhìn" (Bài "Tấm biển đường phố").
Những điều bình dị mà sâu sắc
Bạn đọc còn bắt gặp nhiều điều lý thú trong tập thơ. Đỗ Quảng có cô con gái yêu mà ông đặt biệt danh là "cà rốt". Khi con gái về ngoại, ông cô đơn: "Con gái ơi/Đêm khuya/Phòng con đèn tắt/Bố ngồi bàn cầm bút/Mấy dòng thơ ứa ra từ nước mắt/Giấu trong tim mọi đắng cay" (Bài "Một mình"). Ông tự động viên mình và khuyên con: "Cứ vậy mà sống/Cứ vậy vui buồn/Con chữ bờ vai ta vịn đứng dậy/Như chiếc gậy thần dìu chân bước". Ở tuổi gần 90, ông vịn vào con chữ như chiếc gậy thần để sống những ngày còn lại có ích.
Nhìn toàn tập, thơ Đỗ Quảng thuộc thể loại thơ thế sự, có bài mang tính độc thoại, có bài mang hơi hướng trường ca. Giọng thơ của ông sang sảng, khác biệt, đầy tự tin, có lúc sôi nổi. Trong thế giới mênh mông của thi ca, níu giữ được người đọc là điều khó. Với "Những lời nói thật", Đỗ Quảng đã làm được điều hơn thế.
