Người Việt chi tiền mua sách một năm không bằng một bát phở: Thực trạng đáng báo động
Trong bối cảnh tri thức nhân loại phát triển nhanh chóng, văn hóa đọc tại Việt Nam đang đối mặt với những con số đáng suy ngẫm. Tổng doanh thu ngành xuất bản năm 2024 đạt 4.500 tỷ đồng, tương đương mức chi trung bình cho sách của người Việt là 45.000 đồng/người trong cả năm. Con số này thậm chí chỉ tương đương một bát phở hay hai cốc cà phê bình dân, phản ánh sự yếu kém trong thói quen đọc sách của người dân.
Thực trạng đáng buồn về văn hóa đọc
Hiện trạng về sức đọc và văn hóa đọc của người Việt được thể hiện rõ qua các số liệu thống kê. Năm 2018, bình quân mỗi người Việt chỉ đọc trung bình 4 quyển sách/năm, trong đó 2,8 quyển là sách giáo khoa và chỉ 1,2 quyển là các sách khác. Sáu năm sau, tình hình vẫn chưa cải thiện đáng kể. Năm 2024, xuất bản sách đạt 597,2 triệu bản trên 101,11 triệu dân. Ngoại trừ 461,93 triệu bản sách giáo khoa, chỉ còn 135,27 triệu bản sách gắn với văn hóa đọc, tương đương 1,3 bản/người.
Xét ở góc độ kinh tế, nếu một người một năm mua 450.000 đồng tiền sách, tức 9 người khác đã hoàn toàn không chi tiêu cho khoản này. Tương tự, nếu một người một năm đọc hơn 10 đầu sách thì 9 người còn lại không đọc đầu sách nào trong một năm. Các số liệu này minh chứng nền văn hóa đọc của Việt Nam rất thấp so với các nước trong khu vực và phát triển, nơi đạt trình độ đọc trên 10 đầu sách/người/năm.
Nguyên nhân và giải pháp từ Chỉ thị 04-CT/TW
Điểm nghẽn lớn nhất của ngành xuất bản chính là người đọc sách. Người dân chưa có thói quen đọc sách, một thói quen cần được hình thành từ tuổi thơ trong môi trường gia đình và trường học. TS Bernice E. Cullinan, Giáo sư danh dự Đại học New York, nhấn mạnh: "Lứa tuổi tiểu học là giai đoạn then chốt trong việc phát triển kỹ năng đọc và hình thành thói quen đọc suốt đời". Nhà giáo dục học Richard Bamberger cũng cho rằng nếu đến năm thứ năm ở trường tiểu học, trẻ chưa trở thành người đọc nhiệt tình, thì ít hy vọng thay đổi sau đó.
Trong bối cảnh đó, Chỉ thị số 04-CT/TW ban hành ngày 17/03/2026 đã xác định quan điểm chỉ đạo về phát triển văn hóa đọc, coi người đọc là trung tâm. Đảng nêu rõ nhiệm vụ xây dựng thói quen đọc sách trong cộng đồng, hình thành văn hóa đọc, với mục tiêu đến năm 2030 thúc đẩy mạnh mẽ văn hóa đọc, tạo không gian văn hóa đọc, học tập, sáng tạo.
Giải pháp căn cơ: Tiết đọc sách trong nhà trường
Một trong những giải pháp quan trọng được đề cập là xây dựng thói quen từ những tiết đọc sách trong nhà trường. Ban Bí thư chỉ đạo Đảng ủy Bộ Giáo dục và Đào tạo triển khai tiết đọc sách thành môn tự chọn từ tiểu học đến trung học cơ sở. Điều này nhằm hình thành thói quen đọc sách, phát triển tư duy, xây dựng xã hội học tập và học tập suốt đời.
Mục tiêu của tiết đọc sách chính khóa bao gồm:
- Gieo mầm tình yêu đọc sách từ nhỏ: Hình thành thói quen và nhu cầu đọc tự thân, giúp học sinh nhận thức giá trị của việc đọc.
- Rèn luyện năng lực đọc hiểu và tư duy phản biện: Phát triển kỹ năng đọc sâu, hiểu văn bản, phân tích.
- Đảm bảo bình đẳng tiếp cận tri thức: Mọi học sinh đều có cơ hội tiếp cận sách, thu hẹp khoảng cách xã hội.
- Góp phần xây dựng năng lực tự học: Đọc sách là phương tiện quan trọng để rèn luyện khả năng tự học, học tập suốt đời.
Nên tổ chức tiết đọc sách với thời lượng 2 tiết/tuần, mỗi tiết 30-45 phút, đưa vào thời khóa biểu chính thức. Kết quả học tập từ tiết đọc sách được tính điểm thành phần trong học bạ, tạo động lực cho học sinh và trách nhiệm cho giáo viên.
Kinh nghiệm từ thế giới và thách thức công nghệ
Nhiều quốc gia đã thành công trong việc xây dựng văn hóa đọc từ trường học. Ở Phần Lan, mỗi người dân đọc khoảng 15-38 cuốn sách/năm, với chính sách khuyến khích đọc từ sớm. Nhật Bản áp dụng "giờ đọc yên lặng" vào đầu mỗi buổi học. Hàn Quốc phát triển tiết đọc sách 2 lần mỗi tuần và khuyến khích đọc sách gia đình. Singapore và Hong Kong tích hợp đọc hiểu vào tất cả các môn học thông qua mô hình Reading to Learn.
Trong bối cảnh công nghệ và AI phát triển, việc hình thành thói quen đọc sách gặp thách thức. Tuy nhiên, người dân ở các nước phát triển vẫn duy trì thói quen đọc sách nhờ nhận thức lợi ích. Sách được viết hệ thống, biên tập kỹ lưỡng và kiểm chứng chính xác hơn so với thông tin AI tổng hợp. Công nghệ cũng có thể hỗ trợ thông qua sách điện tử, audio, podcast, giúp giảm chi phí và tăng tiện lợi.
Dù đọc bằng phương thức nào, sách đều giúp con người phát triển tư duy phản biện, xây dựng nền tảng sáng tạo, làm phong phú tâm hồn. Những niềm vui từ sách vượt xa dopamine ngắn hạn từ video giải trí. Việc thực hiện hiệu quả Chỉ thị 04-CT/TW và các giải pháp như tiết đọc sách trong trường học sẽ góp phần nâng cao văn hóa đọc, hướng tới xã hội học tập bền vững.
