Xu hướng đọc của giới trẻ: Sách chữa lành, self-help và hiệu ứng lịch sử
Đường sách TP.HCM vẫn là điểm đến quen thuộc của nhiều độc giả trẻ, nhưng thói quen và sở thích đọc của họ đang có những biến chuyển đáng kể. Theo ông Trần Đình Ba - Phó giám đốc NXB Tổng hợp TP.HCM, mặc dù không thể khái quát toàn bộ giới trẻ do sự khác biệt về giới tính, sở thích, ngành nghề và nơi cư trú, nhưng qua quan sát xu hướng xuất bản và nhu cầu mua sách, người trẻ hiện nay đang ưa chuộng các dòng sách chữa lành, sách self-help và sách kinh tế.
Bên cạnh đó, một mảng sách khác cũng thu hút sự chú ý của giới trẻ nhờ hiệu ứng từ những sự kiện lịch sử của dân tộc như A50, A80. Đó là các thể loại hồi ký, tự truyện và tiểu thuyết lịch sử, chủ yếu được thúc đẩy bởi sự tò mò từ các sự kiện này.
Đối thủ lớn nhất của sách: Mạng xã hội và video ngắn
PGS-TS Phạm Xuân Thạch, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật (ĐH Quốc gia Hà Nội), nhận định rằng sách hiện nay có quá nhiều đối thủ, trong đó mạng xã hội là nền tảng lan tỏa các sản phẩm văn hóa nghe nhìn và tiêu thụ nội dung hình ảnh có dung lượng ngắn, như video nửa phút hoặc một phút. Ông khẳng định đây chính là đối thủ lớn nhất của sách trong thời đại số.
Nhà báo Trung Nghĩa, Đại sứ văn hóa đọc TP.HCM 2023 - 2024, chia sẻ thực tế đáng suy ngẫm: trong thời đại công nghệ số bùng nổ, hình ảnh người trẻ cầm trên tay một cuốn sách giấy dường như đang dần trở nên hiếm hoi. Thay vào đó là những chiếc điện thoại thông minh với vô vàn tiện ích từ mạng xã hội, video ngắn hay game trực tuyến.
Việc đọc sách đòi hỏi sự tập trung, kiên nhẫn và khả năng tư duy sâu - những yếu tố đang dần bị bào mòn trong nhịp sống nhanh. Áp lực học tập, công việc và thói quen đa nhiệm khiến bạn trẻ có xu hướng chọn những hình thức giải trí "nhanh - gọn - nhẹ". Một video vài chục giây có thể mang lại cảm giác thư giãn tức thì, trong khi một cuốn sách cần hàng giờ, thậm chí hàng ngày để hoàn thành.
Xu hướng đọc nhanh - bỏ nhanh và tác động đến ngành xuất bản
PGS-TS Phạm Xuân Thạch cho rằng có xu hướng "đọc nhanh - bỏ nhanh" ở người trẻ. Việc tiêu thụ nội dung trên các nền tảng mạng xã hội dẫn đến sự dễ dãi trong việc tiếp nhận thông tin. Trong đọc sách, người ta đọc ít đi và không còn cảm nghiệm sâu sắc, thay vào đó muốn những nội dung có thể ứng dụng ngay vào cuộc sống hoặc tạo giải trí tức thời.
Ông Trần Đình Ba cũng chỉ ra hiện trạng không hay: đọc sách tóm tắt, đọc theo xu hướng. Đây là hệ quả của thời công nghệ khi các tiện ích trên điện thoại thông minh phù hợp với dân công sở ít thời gian. Tuy nhiên, điều này dẫn đến hiện tượng đọc nhanh, đọc nông, trong khi giá trị của sách không chỉ nằm ở vài nghìn chữ tóm tắt.
Ông cảnh báo: nhiều ứng dụng công nghệ sử dụng AI tích hợp thông tin khó kiểm soát tính đúng đắn của dữ liệu đầu vào, có thể làm sai lệch thông tin tiếp nhận nếu người đọc không có khả năng thẩm định tốt.
Người trẻ có còn trung thành với sách giấy?
Nhà báo Trung Nghĩa nhận định khái niệm "đọc sách" đã thay đổi đáng kể với người trẻ hiện nay. Các bạn trẻ gen Z, sinh viên học sinh vẫn đọc, thậm chí đọc nhiều, nhưng theo những cách linh hoạt hơn như ebook, audiobook hay các bản tóm tắt trên nền tảng số. Ông khẳng định người trẻ không đọc ít đi mà đang chuyển sang một hình thức "đọc đa nền tảng".
Tuy nhiên, sự thay đổi này kéo theo hệ quả: thói quen đọc trở nên phân mảnh, thiên về chọn lọc thông tin nhanh, thay vì đọc sâu và toàn diện. Điều này giúp tiết kiệm thời gian và tiếp cận kiến thức nhanh hơn, nhưng đồng thời đặt ra thách thức về khả năng tư duy dài hạn và chiều sâu hiểu biết.
Ông Trần Đình Ba nhấn mạnh: sách giấy vẫn là sản phẩm nền tảng, sản phẩm gốc cho các loại hình sách khác. Dù công nghệ tác động mạnh mẽ và xu hướng đọc có sự chuyển dịch, mỗi đầu sách luôn chứa đựng những nội dung mới, tạo sức hút và dấu ấn riêng với độc giả trẻ.
Vấn đề không chỉ nằm ở tính giải trí, mà còn ở nhu cầu tự thân (mong muốn đọc, tìm hiểu) và nhu cầu nghĩa vụ (phục vụ việc học, công việc). Nhà văn Nguyễn Mai Phương bổ sung: dù bị chi phối bởi truyền thông và cạnh tranh với thiết bị điện tử, sách hay vẫn có chỗ đứng, vì người trẻ mọi thời đại đều nhiệt thành đón nhận các tác phẩm giá trị.
