Trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, cùng với tuyến vận tải chiến lược Trường Sơn, Đường Hồ Chí Minh trên biển ra đời như một sáng tạo độc đáo, thể hiện tầm nhìn chiến lược, bản lĩnh và trí tuệ của Đảng và Nhà nước trong tổ chức chiến tranh nhân dân. Bị phong tỏa, kiểm soát gắt gao, lực lượng vận tải trên biển vẫn vượt qua muôn vàn khó khăn, bảo đảm chi viện kịp thời vũ khí, trang bị và lực lượng cho chiến trường miền Nam, góp phần quan trọng vào thắng lợi chung.
Tác phẩm kết tinh từ lời kể nhân chứng
Đường Hồ Chí Minh trên biển đã được nhiều công trình nghiên cứu, hồi ký và tác phẩm văn học đề cập. Điều tạo nên dấu ấn riêng của cuốn sách 'Huyền thoại tàu không số' (Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật xuất bản lần thứ hai có sửa chữa, bổ sung) không chỉ ở khối lượng tư liệu phong phú hay những sự kiện lịch sử tái hiện sinh động, mà tác giả Đình Kính dành nhiều năm tìm gặp những cựu chiến binh - những người từng trực tiếp mở đường, chỉ huy tàu, làm thủy thủ, cán bộ bến bãi, kỹ thuật, hậu cần - để lắng nghe và ghi lại chính lời kể của họ.
Ngay trong lời tựa 'Chút duyên nhỏ của người viết', ông cho biết mình nhận lời viết cuốn sách theo đề nghị của Hội Truyền thống Đường Hồ Chí Minh trên biển nhân dịp kỷ niệm 50 năm thành lập Đoàn 759, với mong muốn ghi lại những “sự kiện có thật, những con người thật” thông qua lời kể của các nhân chứng. Không chỉ dày công sưu tầm tư liệu và gặp gỡ những người trong cuộc, tác giả còn tiếp cận đề tài bằng sự trân trọng, thấu hiểu và đồng cảm sâu sắc đối với những người đã trực tiếp làm nên Đường Hồ Chí Minh trên biển. Chính điều đó giúp những câu chuyện trong sách không chỉ chân thực về tư liệu mà còn giàu cảm xúc, làm nên giá trị đặc biệt của tác phẩm.
Kết cấu dòng chảy ký ức
Ngay từ những trang đầu, người đọc nhận ra đây không phải là cuốn biên niên lịch sử theo trình tự thời gian. Toàn bộ tác phẩm được kết cấu như một dòng chảy ký ức, nơi mỗi chương sách là một nhân chứng, một con tàu, một số phận, một lát cắt của con đường huyền thoại. Từ chuyến tàu mở đường đầu tiên, những đội tàu của Bến Tre, Trà Vinh, Bạc Liêu vượt biển ra miền Bắc xin vũ khí, đến các chuyến vận tải trên tàu Phương Đông, tàu 401, tàu 56, tàu 69, tàu 42; những trận chiến ở Vũng Rô; những câu chuyện về Đơn vị 970 và những con người âm thầm làm nhiệm vụ phía sau... tất cả hợp thành bức tranh nhiều chiều về Đường Hồ Chí Minh trên biển, ghép lại từ ký ức của chính những người đã sống và chiến đấu trong những năm tháng ấy.
Sức hấp dẫn của 'Huyền thoại tàu không số' đến từ những chi tiết chân thực được kể lại qua ký ức các nhân chứng. Đó là ngày anh Huỳnh Văn Tiến nhận nhiệm vụ bí mật vượt biển ra Bắc trên con thuyền cánh dơi năm tấn với chiếc máy Yamaha 18 mã lực, hành trình mười ngày lênh đênh giữa biển khơi để mở đầu cho tuyến vận tải huyền thoại; niềm xúc động của những người lính trẻ khi được gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh và tha thiết xin Trung ương chi viện thật nhiều vũ khí để trở về chiến đấu. Những câu chuyện bình dị ấy khiến lịch sử hiện lên gần gũi, chân thực, giàu sức lay động, đồng thời khắc họa bản lĩnh, ý chí và khát vọng giải phóng miền Nam của một thế hệ làm nên kỳ tích trên biển.
Giá trị tư liệu và tinh thần nhân văn
Một giá trị khác của ấn phẩm là tinh thần trân trọng tư liệu. Nhà văn Đình Kính không chỉ ghi chép hồi ức mà còn đối chiếu, bổ sung từ nhiều nguồn nhân chứng khác nhau. Ông luôn ý thức rằng, thời gian không chờ đợi ai và mỗi nhân chứng ra đi sẽ mang theo một phần lịch sử. Cuối sách, tác giả nhiều lần bày tỏ sự day dứt khi vẫn còn những con người chưa kịp gặp, những câu chuyện chưa kịp ghi lại, những mảnh ký ức nằm rải rác trong cuộc đời những người lính năm xưa.
Không chỉ khắc họa chiến công, tác phẩm còn dành nhiều trang cho những mất mát, hy sinh phía sau huyền thoại. Những con tàu không trở về, đồng đội nằm lại giữa biển khơi, những người lính trở về với ký ức không bao giờ nguôi, những người vợ, người mẹ lặng lẽ chờ đợi... tất cả hiện lên bằng giọng kể trầm buồn. Đặc biệt, một điểm nhân văn của cuốn sách là dành hẳn một phần cho “Những người không theo tàu ra biển” - những cán bộ quân khí, kỹ thuật, sửa chữa tàu, bảo đảm hậu cần. Họ gần như không có tên trong các trang sử, nhưng chính họ là một phần thành công của những chuyến tàu lịch sử.
Cuốn sách giúp thế hệ trẻ hôm nay hiểu rằng độc lập, tự do là sự đánh đổi bằng máu xương của bao thế hệ. Đây không chỉ là nguồn tư liệu quý báu mà còn là nhịp cầu lan tỏa, gieo mầm khát vọng, khơi dậy trách nhiệm gìn giữ và xây dựng tổ quốc hùng cường trong mỗi con người Việt Nam.
