Chuyên luận mới mang tên "Văn nghệ giải phóng - Một tiến trình độc đáo" do hai tác giả Lê Quang Trang và Trần Thị Thắng thực hiện đã đặt ra những câu hỏi trọng tâm: Tại sao có tên gọi "Văn học giải phóng miền Nam"? Ai là những người làm nên nền văn học này? Quá trình phát triển, đặc điểm và thành tựu của nó ra sao? Cả hai tác giả, từng trực tiếp tham gia vào phong trào, đã tạo nên một góc nhìn xuyên suốt, gắn kết tiến trình văn học giải phóng miền Nam với sự hình thành và hoạt động của Hội Văn nghệ giải phóng, vốn manh nha từ trước năm 1954 và kéo dài đến năm 1975.
Không chỉ khẳng định vai trò quan trọng của văn học giải phóng miền Nam trong tiến trình văn học Việt Nam hiện đại, các tác giả còn gợi mở những hướng nghiên cứu mới mẻ và hiện đại. Chuyên luận được trình bày chi tiết, mạch lạc qua 7 chương (Phần I). Các nhà văn, nhà thơ, nhà biên kịch trong thời kỳ này đồng thời là những chiến sĩ xung kích. Họ trưởng thành tại chỗ hoặc được tăng cường từ miền Bắc xã hội chủ nghĩa; bên cạnh tài năng thiên bẩm, họ còn được trang bị tốt về chuyên môn và lý luận, nhiều người từng được đào tạo tại Liên Xô, CHLB Đức. Tuy nhiên, điểm chung của tất cả là tình yêu, ý chí và niềm tin hướng về miền Nam, về Tổ quốc còn một nửa chìm trong chiến tranh đau thương, mất mát. Họ sẵn sàng hy sinh vì lý tưởng cao đẹp: Nhân dân, Tổ quốc, con người.
Theo các tác giả, nền văn học này có một nền tảng tốt đẹp và sức mạnh lan tỏa mạnh mẽ. Văn học kháng chiến nói riêng, văn nghệ kháng chiến nói chung đã phải vượt qua muôn vàn gian khó để tồn tại và phát triển. Nhưng nó đã tạo ra những giá trị cụ thể, tác động sâu xa đến đời sống xã hội bằng những cảm xúc từ cái Thực và cái Đẹp, lay động, động viên và cổ vũ cuộc chiến đấu của dân tộc. Những gì nền văn học này tạo dựng và ghi dấu là bất diệt, trường tồn.
Phần II của tác phẩm dành để giới thiệu 67 tác giả thơ và 52 tác giả văn xuôi - lý luận phê bình. Mỗi tác giả đều kèm theo bản sơ lược tiểu sử, giúp người đọc hiểu thêm về con người và hoàn cảnh sáng tác. Với các tác phẩm dài, các trích đoạn được chọn lọc và dẫn nguồn từ Từ điển văn xuôi Việt Nam. Tên các tác giả được sắp xếp theo thứ tự A, B, C để tiện tra cứu.
Bên cạnh cảm xúc và trách nhiệm, với tinh thần khoa học và "độ lùi" cần thiết của thời gian, các tác giả đã cung cấp những dữ liệu khá toàn diện, mở ra nhiều hướng nghiên cứu, khai thác và phát huy giá trị của nền văn học, văn hóa - văn nghệ đặc biệt này. (TRẦN THU HẰNG)
