Trong kỳ thứ hai của diễn đàn “Điện ảnh và lịch sử: Từ đối thoại đến đồng hành”, các nhà biên kịch, đạo diễn, nhà phê bình và nhà nghiên cứu cùng bàn luận về ranh giới giữa sáng tạo nghệ thuật, trách nhiệm lịch sử và cách để một tác phẩm vừa hấp dẫn, vừa giữ được tinh thần của thời đại mà nó tái hiện. Câu hỏi cốt lõi: những chi tiết nào có thể hư cấu để phục vụ nghệ thuật và yếu tố nào cần được tôn trọng như nền tảng không thể thay đổi của lịch sử?
Sự kiện bất di bất dịch, tình tiết có thể hư cấu
Đạo diễn Quốc Hưng khẳng định: “Trong phim lịch sử, sự kiện là điều bất di bất dịch không thể thay đổi, nhưng tình tiết, tình huống, chi tiết là điều có thể luận ra, có thể hư cấu nhưng phải trên cơ sở những dữ liệu lịch sử thu thập được.” Hư cấu, theo ông, nhằm làm rõ hơn tính cách và động cơ của nhân vật, giúp khán giả thấu cảm vì sao họ đưa ra những lựa chọn lịch sử.
Nhà biên kịch Trịnh Thanh Nhã cho rằng đây là vấn đề “đau đầu” với người làm nghệ thuật. Với đề tài lịch sử cận đại, hiện đại, yêu cầu về tính chính xác rất nghiêm ngặt, nhưng để sự kiện đến được với công chúng, hư cấu là không thể từ chối. “Khán giả đến rạp chiếu phim không phải để nghe 'đọc tư liệu lịch sử'. Điện ảnh cần một câu chuyện, cần cảm xúc, cần những nhân vật có đời sống.”
Khoảng trống lịch sử dành cho sáng tạo
Theo nhà biên kịch Trịnh Thanh Nhã, những yếu tố nền tảng cần bảo đảm gồm ngày tháng, tính chất sự kiện và diễn biến cơ bản. Với chân dung nhân vật lịch sử có thật, các cột mốc cơ bản và mối quan hệ có thực trong tiểu sử không được sai lệch. Tuy nhiên, tác giả có thể hư cấu trong những khoảng trống còn lại của sự kiện hoặc tiểu sử – những dấu hỏi chưa được chính sử ghi nhận rõ ràng. “Sự hư cấu sẽ chỉ là những gạch nối mềm mại cho bức tranh hoàn chỉnh.”
Nhà phê bình điện ảnh Lê Hồng Lâm nhấn mạnh: “Điều quan trọng không phải là có hư cấu hay không, mà là hư cấu để làm gì.” Ông dẫn chứng nhiều tác phẩm thế giới như Amadeus, Braveheart, The Social Network, The King's Speech hay Oppenheimer đều có sáng tạo nhất định so với tư liệu gốc. Nếu hư cấu giúp làm nổi bật bản chất nhân vật, tinh thần thời đại hoặc giá trị cốt lõi của lịch sử thì đó là quyền sáng tạo của nghệ sĩ.
Trách nhiệm với nhân vật có thật
Đạo diễn Nguyễn Phan Quang Bình cho rằng ranh giới nằm ở “cái tâm của người nghệ sĩ”. Nhà làm phim có thể đi vào khoảng trắng lịch sử để đặt giả thuyết, khám phá nội tâm nhân vật, nhưng mục tiêu là làm rõ hơn bản chất con người. “Điều quan trọng nhất là phải trung thực với bản chất của nhân vật và sự kiện.”
Về việc ghi rõ “lấy cảm hứng từ lịch sử”, nhà biên kịch Trịnh Thanh Nhã cho rằng đó là khái niệm mở, nhưng cần nhận diện rõ tính chất hư cấu để khán giả thấy “là Nó mà không phải chính xác là Nó”.
Đồng hành giữa nhà làm phim và nhà nghiên cứu
Nhà biên kịch Trịnh Thanh Nhã khuyến khích người biên kịch tham khảo các chuyên gia lịch sử ngay từ quá trình hình thành ý tưởng, thay vì chỉ tìm đến khi gặp tranh luận. “Các nhà sử học như những người bạn đồng hành, và ý kiến của họ như phao cứu sinh.”
Nhà nghiên cứu Trần Đình Sơn nhấn mạnh: nhà làm phim phải hết sức thận trọng khi đưa nhân vật liên quan đến lịch sử lên phim ảnh, cần trao đổi với các nhà nghiên cứu để có góc nhìn chuyên môn về từng thời kỳ, từng nhân vật. Sự kết hợp giữa nhiều nguồn tư liệu sẽ giúp tác phẩm vừa có cơ sở lịch sử, vừa có chiều sâu nghệ thuật.
Qua các góc nhìn, hư cấu không nhất thiết đối lập với lịch sử. Điều quan trọng nằm ở cách người làm phim sử dụng sáng tạo để kể một câu chuyện có trách nhiệm. Khi lịch sử được tiếp cận bằng nghiên cứu nghiêm túc, thấu hiểu nhân vật và tinh thần đối thoại, điện ảnh có thể trở thành cách để quá khứ tiếp tục được khám phá trong đời sống hôm nay.
