Điện ảnh Việt: Thị trường khắc nghiệt thúc đẩy sự tử tế và chuẩn mực nghề nghiệp
Phía sau những con số doanh thu ấn tượng, thị trường điện ảnh Việt Nam đang chứng kiến những cú "ngã ngựa" liên tiếp. Chỉ sau vài ngày ra rạp, mọi sự cẩu thả đều bị phơi bày không thương tiếc. Sự khắc nghiệt này đã buộc ngành công nghiệp phải quay trở lại những chuẩn mực nghề nghiệp cốt lõi: sự tử tế, trung thực với câu chuyện, với khán giả và với chính mình.
Những bài học từ điện ảnh thế giới
Điện ảnh thế giới từng chứng kiến nhiều tác phẩm vượt qua thất bại ban đầu để trở thành di sản văn hóa. "Cinema Paradiso" từng bị chê lạnh lẽo ở quê nhà Italy trước khi chinh phục khán giả toàn cầu nhờ thái độ trìu mến với kỷ niệm tuổi thơ và nghề chiếu bóng. "Whiplash", dù ngân sách thấp, đã ám ảnh người xem bằng sự trung thực, trở thành phim kinh điển về sự dấn thân của tài năng trẻ. Các tác phẩm như "Dead Poets Society", "La La Land", "Billy Elliot", "Black Swan"... mỗi cái đều vượt ra ngoài phạm vi "sản phẩm văn hóa" để trở thành những mệnh đề sâu sắc về nhân tính.
Sự rung động chân thành làm nên thành công
Những ví dụ ấy giúp chúng ta hiểu rõ hơn ý kiến của đạo diễn Đặng Thái Huyền khi chị chia sẻ: "Tôi không làm phim nếu bản thân không thật sự rung động với câu chuyện ấy". Khi "Mưa đỏ", bộ phim chiến tranh do chị đạo diễn, vượt mốc doanh thu 700 tỷ đồng và được chọn đại diện Việt Nam dự Oscar 2026, sự rung động chân thành ấy đã chứng minh sức mạnh không thể phủ nhận của nó.
Nhà phê bình điện ảnh Lê Hồng Lâm gọi đây là "điểm tựa giá trị" của điện ảnh Việt trong bối cảnh thị trường hóa mạnh mẽ. Khi khán giả sẵn sàng đón nhận những đề tài khó như chiến tranh, thân phận, lịch sử..., điều họ thật sự tìm kiếm chính là "giá trị bản sắc được kể bằng ngôn ngữ đương đại".
Thị trường vận hành theo logic mới
Thị trường Việt Nam trong hai năm trở lại đây đạt ngưỡng doanh thu nội địa hơn 3 nghìn tỷ đồng, với hơn 10 phim vượt mốc 100 tỷ đồng. Song song đó, hàng chục phim khác phải rời rạp chỉ sau 3-5 ngày vì doanh thu thấp. Thị trường không còn hoạt động theo cơ chế "thử vận may", mà đang vận hành theo logic rõ ràng hơn: phim tử tế có vòng đời dài, phim yếu và cẩu thả sẽ bị đào thải gần như tức thì.
Nhà báo Hoàng Tuấn, Tổng Biên tập tạp chí Thế giới điện ảnh, chỉ ra sự thay đổi quan trọng này. Nhiều ê-kíp bắt đầu "tái cấu trúc" quy trình làm phim. Kịch bản được đặt đúng vị trí trung tâm, tiền kỳ được nâng chuẩn theo tiêu chí quốc tế, với sự tham gia sớm của các cố vấn chuyên môn như lịch sử, pháp y, tâm lý, mỹ thuật... Chi phí tiền kỳ tăng 30-40% so với trước, nhưng đổi lại là chất lượng dây chuyền được cải thiện đáng kể.
Nội dung tử tế tạo nên sức cạnh tranh
Nhà phát hành Đặng Vĩnh Hoàng khẳng định: "Thành công lớn của một bộ phim, thứ nhất là phim, thứ hai là phim, thứ ba vẫn là phim". Nội dung tử tế tạo nên năng lực cạnh tranh thực sự, trong khi truyền thông chỉ có vai trò khuếch đại chứ không thể thay thế chất lượng. Nhiều phim chỉn chu, dù không phải bom tấn, vẫn có vòng đời ổn định, được mua bản quyền VOD và phát lại trên các nền tảng quốc tế.
Ngược lại, những phim chạy theo trào lưu thường sớm "mất nhiệt". Các hiện tượng phòng vé năm 2025 như "Mưa đỏ", "Địa đạo: Mặt trời trong bóng tối", "Tử chiến trên không", "Truy tìm Long Diên Hương"... cho thấy dù ở thể loại hay đề tài nào, doanh thu tốt chỉ đến với những bộ phim được thực hiện nghiêm túc.
Khán giả thông minh hơn, đòi hỏi cao hơn
Khán giả phim chiếu rạp ở Việt Nam đã thay đổi hoàn toàn trong ba năm qua. Theo nhà báo Hoàng Tuấn, họ không còn đến rạp bằng cảm tính mà bằng sự cân nhắc kỹ lưỡng. Họ xem review dài trên YouTube, đọc phân tích trên mạng xã hội, lắng nghe phản hồi từ nhóm bạn. Một bộ phim chỉ có thể tồn tại nếu nó hiểu rõ người xem muốn được tôn trọng trong tư cách người thưởng thức.
Một trailer quá tay, một poster không phản ánh tinh thần phim đều bị phát hiện và trả giá ngay trong tuần đầu tiên. Các đạo diễn trẻ làm phim chiến tranh có thể táo bạo nhờ kỹ thuật và hiệu ứng kỹ xảo tốt hơn, nhưng vấn đề mấu chốt là giới làm phim đã hiểu: khán giả không còn ngại xem đề tài khó, mà họ chỉ sợ bị đối xử hời hợt.
Sự tử tế bắt đầu từ bản lĩnh cá nhân
Đạo diễn Đặng Thái Huyền chia sẻ góc nhìn nội tâm: sự tử tế bắt đầu từ bản lĩnh cá nhân trước những thỏa hiệp. Khi làm "Mưa đỏ", điều khó nhất không phải là tái dựng bối cảnh chiến tranh, mà là từ chối những can thiệp làm sai lệch tinh thần lịch sử. Một nền điện ảnh mạnh không chỉ cần kỹ thuật, mà cần những cá nhân dám giữ im lặng đúng lúc, dám bỏ một cảnh đã dựng tốn kém khi thấy nó phản bội linh hồn tác phẩm.
Theo nhà phát hành Đặng Vĩnh Hoàng, có một quy luật không thể đảo ngược: phim hời hợt luôn rơi suất chiếu rất nhanh, còn phim làm nghiêm cẩn được giữ lại bằng chính nhu cầu của khán giả. Đây chính là nền tảng của cuộc "tái cấu trúc âm thầm" khi các ê-kíp buộc phải nâng chuẩn, đội ngũ trẻ phải học nghề bài bản, và nguồn lực đầu tư chuyển dần về những dự án có tầm nhìn.
Chất lượng bản phim quyết định 50% thành công
Nghiên cứu về thị trường phim Việt từ 2010 đến nay cho thấy, 50% khả năng thành công của một bộ phim nằm ở chất lượng bản phim, 30% ở tiếp thị và 20% ở phát hành. Tỷ lệ này phản ánh chính xác bài học mà ngành điện ảnh toàn cầu đã rút ra: nội dung tử tế làm tăng hiệu suất của mọi khâu còn lại.
Nhà sản xuất Nguyễn Cao Tùng nhấn mạnh: "Không có test-screening trung thực, chúng ta đang nói chuyện trong bóng tối". Chỉ những bộ phim có điểm khảo sát bản dựng vượt ngưỡng 7,5/10 điểm mới mong có cơ hội đạt doanh thu tới 40 tỷ đồng hoặc cao hơn. Những nhà sản xuất có tầm nhìn dài hạn đều ý thức rằng một phim Việt muốn cạnh tranh cần tối thiểu khoảng 4 tỷ đồng cho quảng bá, và muốn bứt lên ở mùa cao điểm phải chấp nhận tầm 5-7 tỷ đồng.
Khán giả định hình lại chuẩn mực điện ảnh
Nhà phê bình Lê Hồng Lâm cho rằng: "Khán giả bây giờ không dễ bị dắt đi nữa, họ nhận ra đâu là cảm xúc thật". Các phim Việt trở thành hiện tượng như "Mai" (550 tỷ đồng), "Bố già" (427 tỷ đồng), "Mưa đỏ" (715 tỷ đồng) đều có điểm chung là không né tránh câu chuyện của mình. Mỗi chi tiết phim đều được làm cẩn trọng, từ nhịp dựng, thiết kế âm thanh, tới cách xây dựng tuyến nhân vật.
Ba năm 2023-2025 cho thấy một thực tế rõ ràng: thị trường càng mở rộng, sự tử tế càng trở thành ranh giới phân tách người làm nghề. Khán giả, bằng những lựa chọn rất cá nhân, đang định hình lại chuẩn mực của điện ảnh Việt, tin vào phim nghiêm túc và rời bỏ phim dễ dãi. Trong dòng xoáy ấy, chỉ những tác phẩm coi trọng cảm xúc thật, giữ vững kỷ luật nghề và tôn trọng người xem mới có khả năng trụ rạp lâu dài.
Đó cũng chính là sức sống văn hóa Việt Nam hôm nay, đi qua biến động bằng sự ngay ngắn, và phát triển bền vững nhờ những giá trị được gây dựng từ gốc, một cách lâu dài và kiên định.
