Hình tượng con ngựa trong hội họa Việt Nam: Từ chứng nhân lịch sử đến biểu tượng nghệ thuật
Trong dòng chảy của mỹ thuật Việt Nam, hình tượng con ngựa đã trải qua một hành trình đa dạng và sâu sắc, phản ánh những biến chuyển của lịch sử và tâm hồn nghệ sĩ. Từ thời kỳ kháng chiến cho đến giai đoạn đương đại, con ngựa không chỉ là một chi tiết trang trí mà còn mang trong mình nhiều lớp ý nghĩa văn hóa và nghệ thuật.
Con ngựa trong mỹ thuật kháng chiến: Bạn đồng hành thầm lặng
Giai đoạn kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ đã chứng kiến sự xuất hiện của con ngựa như một nhân vật không thể thiếu trong các tác phẩm hội họa. Một trong những kiệt tác tiêu biểu là bức sơn mài "Bác Hồ ở chiến khu Việt Bắc" của họa sĩ Dương Bích Liên, hiện được công nhận là Bảo vật quốc gia và lưu giữ tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Trong không gian núi rừng Việt Bắc tĩnh lặng, hình ảnh Bác Hồ cùng con ngựa vượt suối hiện lên một cách giản dị, ung dung nhưng đầy sức gợi. Con ngựa ở đây không đơn thuần là phương tiện di chuyển mà hòa quyện vào nhịp sống tự nhiên, trở thành bạn đồng hành thầm lặng, góp phần làm nổi bật phong thái bình dị và nhân văn của vị lãnh tụ giữa gian khó.
Họa sĩ Nguyễn Sáng cũng đã khai thác hình tượng con ngựa một cách xuất sắc trong các tác phẩm của mình. Trong bức tranh "Giặc đốt làng tôi", con ngựa không chỉ là chi tiết phụ trợ mà giữ vai trò quan trọng trong bố cục, hòa cùng chuyển động của người lính và đoàn người chạy giặc, đẩy cao nhịp điệu bi tráng của toàn cảnh. Năm 2023, nhân kỷ niệm 100 năm sinh của họa sĩ Nguyễn Sáng, tác phẩm này đã được vinh dự chọn để in lên tem thư, khẳng định giá trị lịch sử và nghệ thuật bền vững.
Đặc biệt, trong tác phẩm sơn mài "Nghỉ trưa", Nguyễn Sáng đã khắc họa một khoảnh khắc lặng giữa những chặng đường hành quân triền miên. Người lính và dân công ngả lưng nghỉ ngơi, trong khi con ngựa đứng đó, trầm tĩnh và chia sẻ sự mỏi mệt. Dáng ngựa nặng, chắc, hơi cúi xuống gợi cảm giác chịu đựng, bền bỉ, như đang tích tụ năng lượng cho hành trình tiếp theo. Tác phẩm này đã bổ sung một lát cắt mềm mại vào thế giới hình tượng con ngựa, khẳng định mối liên hệ khăng khít giữa người và ngựa trong bối cảnh chiến tranh.
Ngoài ra, các họa sĩ khác như Tô Ngọc Vân, Mai Văn Hiến, Lê Quốc Lộc, Phan Kế An, Trần Đình Thọ cũng thường xuyên đưa hình ảnh con ngựa vào tranh bột màu, ký họa và sinh hoạt. Ngựa khi ấy đi vào tranh như một phần tất yếu của hiện thực, gắn liền với đời sống chiến khu và giao thông đường rừng. Sự hiện diện khiêm nhường nhưng đầy cảm xúc của con ngựa đã góp phần phản ánh trung thực một giai đoạn lịch sử khắc nghiệt, đồng thời mang lại sức nặng tư liệu quý giá.
Bước sang giai đoạn đương đại: Biểu tượng cá nhân hóa
Khi mỹ thuật Việt Nam bước vào giai đoạn hậu chiến và đương đại, hình tượng con ngựa dần thoát khỏi khuôn khổ hiện thực để trở thành một biểu tượng được cá nhân hóa mạnh mẽ. Mỗi họa sĩ tìm đến ngựa theo một cách riêng, gửi gắm vào đó thế giới quan, cảm xúc và ngôn ngữ tạo hình độc đáo của mình.
Họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm đã đặt con ngựa trong hệ thống biểu tượng của loạt tranh 12 con giáp nổi tiếng. Ngựa của ông mang tính khái quát cao, vừa gợi nhắc mỹ thuật dân gian, vừa thấm đẫm tinh thần hiện đại. Những con giáp này không nhằm tả thực mà tập trung vào nhịp điệu hình khối và năng lượng nội tại, tạo nên một đỉnh cao tạo hình mà nhiều thế hệ sau vẫn phải đối thoại.
Tiếp nối truyền thống, các họa sĩ Đặng Xuân Hòa và Phạm Viết Hồng Lam đã thể hiện tranh con giáp, trong đó có ngựa, bằng bột màu hoặc màu gouache trên chất liệu giấy dó, giấy điệp. Với Đặng Xuân Hòa, tranh con giáp không chỉ là thú chơi Tết mà còn là nơi ông thử nghiệm sự cân bằng giữa cấu trúc tạo hình hiện đại và tinh thần dân gian. Những con ngựa của ông thường mang dáng dấp khỏe khoắn, chắc khối, với màu sắc tiết chế, toát lên cảm giác trầm tĩnh và đối thoại chậm rãi với truyền thống.
Trong khi đó, Phạm Viết Hồng Lam lại tiếp cận tranh con giáp bằng tâm thế nhẹ nhõm và phóng khoáng hơn. Ngựa trong tranh ông thường rực rỡ màu sắc, giàu sinh khí và gần gũi với tinh thần hội hè, như một lời chúc xuân bằng hội họa, nơi yếu tố văn hóa dân gian được chuyển tải qua cảm xúc cá nhân tươi tắn.
Những cách tiếp cận triết luận và nội tâm
Với họa sĩ Lê Bá Đảng, con ngựa đã bước sang một tầng ý niệm khác, giàu tính triết luận. Ông thể hiện ngựa qua nhiều thủ pháp như vẽ, cắt, xé, dán, in và trừu tượng hóa cao độ. Trong tác phẩm của Lê Bá Đảng, ranh giới giữa người và ngựa, giữa hình và nền trở nên mờ nhòe, biến ngựa thành ẩn dụ cho khát vọng lên đường và sự dịch chuyển dẻo dai nhưng thông minh.
Đáng chú ý trong mỹ thuật đương đại là trường hợp họa sĩ Hứa Thanh Bình. Trong tranh ông, ngựa xuất hiện với một đời sống nội tâm rõ nét: khi lặng lẽ, buồn bã, cam chịu; khi lại lồng lên, tung vó như muốn phá vỡ mọi ràng buộc. Ngựa thường song hành cùng hình ảnh thiếu nữ và các hoa văn truyền thống, từ rồng thời Lý đến họa tiết Chăm Pa, tạo nên một không gian vừa hiện đại vừa thấm đẫm văn hóa. Với Hứa Thanh Bình, ngựa trở thành biểu tượng của trung thành, chịu đựng nhưng cũng là khát vọng tự do bị dồn nén, phản chiếu nội tâm sâu sắc của người nghệ sĩ.
Từ Dương Bích Liên, Nguyễn Sáng đến Lê Bá Đảng, Nguyễn Tư Nghiêm, Đặng Xuân Hòa và Hứa Thanh Bình, hình tượng con ngựa trong hội họa Việt Nam đã thực sự đi một hành trình dài. Từ chỗ gắn bó với lịch sử và hiện thực chiến tranh, ngựa dần chuyển mình thành biểu tượng văn hóa, rồi trở thành dấu ấn cá nhân đầy suy tư triết lý và nội cảm sâu kín. Hành trình này không chỉ làm phong phú thêm kho tàng mỹ thuật dân tộc mà còn khẳng định sức sáng tạo không ngừng của các nghệ sĩ Việt Nam qua các thời kỳ.
