Nghệ thuật mở lối hòa nhập cho người khuyết tật: Từ tranh thêu len đến sân khấu xiếc
Từ những lớp học nhỏ bé đến các sân khấu rộng lớn, nghệ thuật với khả năng chạm đến cảm xúc sâu sắc và khơi dậy những rung động tinh tế ngày càng khẳng định vai trò là sợi dây gắn kết mạnh mẽ. Nó giúp người khuyết tật tham gia sâu hơn vào đời sống xã hội, nơi mỗi thanh âm, nét vẽ, hay bước chuyển động không chỉ là biểu hiện của sáng tạo, mà còn trở thành cầu nối để lắng nghe, thấu hiểu và hòa nhập một cách trọn vẹn.
Len Art: Những mũi len thêu niềm tin giữa lòng Hà Nội
Nằm trong lòng phố cổ Hà Nội, không gian nhỏ xinh mang tên Len Art đã trở thành điểm tựa trong suốt 10 năm qua. Tại đây, họa sĩ kiêm nghệ nhân Nguyễn Thị Hồng Vân, sinh năm 1979, âm thầm dìu dắt những bạn nhỏ tự kỷ, khiếm thính và chậm phát triển. Chị hướng dẫn họ kiên trì thêu từng đường len, thắp lên niềm tin sống và hy vọng cho tương lai.
Tuổi thơ của chị Vân gắn liền với hình ảnh mẹ ngồi đan áo, đan khăn, và niềm yêu thích những cuộn len rực rỡ sắc màu cứ lớn dần theo năm tháng. Sau khi tốt nghiệp Khoa Đồ họa Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp năm 2002, chị quyết định theo đuổi con đường sáng tạo tranh thêu len. Bước ngoặt đến khi chị làm việc cho một tổ chức quốc tế chuyên hỗ trợ sinh kế cho cộng đồng người yếu thế. Qua những lần tiếp xúc với người khuyết tật, chị nhận ra nghệ thuật có sức mạnh mở lối để họ giao tiếp tự tin hơn với cộng đồng.
Điều này thôi thúc chị thành lập Len Art vào năm 2016, mang đến cơ hội học nghề miễn phí với tranh thêu len cho người khuyết tật, giúp họ có khả năng tự tạo thu nhập từ chính đôi bàn tay của mình. Chị Vân chia sẻ, những ngày đầu mở xưởng, chị phải chạy ngược xuôi, liên hệ qua nhiều người, tìm tới tận nhà từng học viên để trò chuyện và thuyết phục gia đình. Phần lớn các bạn đều rụt rè, ngại giao tiếp và tự ti về bản thân, trong khi nhiều phụ huynh chưa từng nghĩ con em mình có thể bước ra khỏi vòng tay bao bọc.
Kỹ thuật thêu len đòi hỏi sự tỉ mỉ cao, với những sợi len to có độ ganh và xù đặc trưng. Chỉ cần đâm lệch kim một chút sẽ bị hở vải, thêu quá chặt tranh sẽ co nhúm, còn nếu quá lỏng bề mặt sẽ bùng nhùng. Đào tạo người bình thường đã khó, với các học trò “đặc biệt” lại càng nan giải hơn. Thế nhưng, chị Vân kiên nhẫn hướng dẫn từng bước cơ bản như cầm kim, xâu kim, làm quen với các khối hình học, rồi mới tập những mũi thêu đầu tiên.
Có những em mất vài tuần, thậm chí vài tháng mới biết cách cầm kim, nhưng mỗi bước tiến dù nhỏ nhất cũng là dấu hiệu tích cực rút ngắn khoảng cách để hòa nhập cộng đồng. Nhiều em khi mới đến thường xuyên có hành vi cộc cằn hoặc nói năng không rõ nghĩa, nhưng sau một thời gian theo học đã trở nên ngoan hơn, tập trung và tự tin hơn. Chị Mai Lan Anh, mẹ của Anh Thư - một cô bé mắc chứng tự kỷ, cho biết con gái chị đã có nhiều thay đổi tích cực từ khi tham gia Len Art từ tháng 11/2025, với khả năng tập trung tốt hơn, tâm lý ổn định và ngủ đúng giờ giấc.
Từ Len Art, đã có hơn 30 người khuyết tật được dạy nghề miễn phí, tìm ra ánh sáng tương lai và cơ hội tự lập.
Liên đoàn Xiếc Việt Nam: Điểm tựa cho những hành trình đặc biệt qua ngôn ngữ hình thể
Nếu Len Art lựa chọn cây kim và sợi len để khơi mở cảm xúc, thì Liên đoàn Xiếc Việt Nam lại tìm đến ngôn ngữ của chuyển động hình thể để giúp trẻ tự kỷ kết nối với thế giới xung quanh. Từ đầu năm 2026, Liên đoàn triển khai dự án “Cùng nâng bước chân em”, đưa các nghệ sĩ xiếc tới Trung tâm Hỗ trợ Phát triển Giáo dục Hòa nhập Phúc Yên để hướng dẫn các em nhỏ tự kỷ làm quen và tập luyện với các động tác xiếc.
Nghệ sĩ Nhân dân Tống Toàn Thắng, Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam, cho biết khi chú tâm thực hiện các động tác như thăng bằng trên con lăn hay đi xe đạp một bánh, các em không những tăng khả năng tập trung mà còn học được cách điều khiển não bộ, rèn luyện tính chủ động và tiêu hao năng lượng thừa. Trong quá trình luyện tập, một số em đã thể hiện khả năng vượt trội, dẫn đến quyết định triển khai dự án nhằm tạo ra sân chơi bình đẳng, nơi trẻ em yếu thế được phát huy và công nhận tài năng.
Dự án không dừng lại ở việc tạo điều kiện tiếp cận xiếc, mà còn hướng đến tổ chức chương trình biểu diễn, giúp các em được đứng chung sân khấu với những nghệ sĩ xiếc chuyên nghiệp, xóa bỏ hoàn toàn rào cản về sự khác biệt. Dự kiến, chương trình xiếc đầu tiên sẽ ra mắt trong tháng 6/2026. Để hiện thực hóa ý tưởng này, Liên đoàn đã cử một số nghệ sĩ xiếc tới trung tâm “nằm vùng” để làm quen, giúp các em mở lòng và phát hiện tố chất riêng.
Sắp tới, sẽ có thêm 5 nghệ sĩ được cử tới để luyện tập chuyên sâu hơn theo kịch bản chương trình, đảm bảo các em tự tin và hòa vào tổng thể sân khấu như những nghệ sĩ thực thụ. Hành trình này đòi hỏi tâm huyết, sự kiên trì, tỉ mỉ và tình yêu thương từ các nghệ sĩ xiếc. Liên đoàn Xiếc mong muốn mở rộng dự án đến nhiều trung tâm hơn, không chỉ cho trẻ tự kỷ mà còn cho các đối tượng trẻ em yếu thế khác, giúp họ tìm thấy hạnh phúc qua nghệ thuật.
Đây cũng là cách để các nghệ sĩ xiếc khẳng định trách nhiệm xã hội với cộng đồng, thực hiện nhiệm vụ mà Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị nhấn mạnh về bảo đảm bình đẳng trong thụ hưởng các giá trị văn hóa đối với các nhóm yếu thế.
Những mô hình nghệ thuật khác và thách thức trong hành trình hòa nhập
Cùng với Len Art và dự án “Cùng nâng bước chân em”, còn có nhiều mô hình nghệ thuật mở cánh cửa nhân văn để những “vầng trăng khuyết” được khẳng định giá trị bản thân. Ví dụ như Vụn Art, nơi mang đến việc làm cho người khuyết tật với tranh ghép lụa vụn; Tòhe, kiến tạo hệ sinh thái nghệ thuật toàn diện cho trẻ em có hoàn cảnh thiệt thòi; hay Kym Việt, ngôi nhà chung của nhiều người khuyết tật trong lĩnh vực sản xuất hàng thủ công sáng tạo.
Mỗi dự án thực hiện theo cách khác nhau, nhưng đều chứng minh rằng nghệ thuật - thứ ngôn ngữ không cần phiên dịch - chính là nhịp cầu khuyến khích người khuyết tật tự biểu đạt và kết nối xã hội. Điều này góp phần giảm kỳ thị và thay đổi cách nhìn của xã hội về năng lực, giá trị của họ.
Tuy nhiên, phần lớn các dự án vẫn chỉ duy trì ở quy mô nhỏ, chủ yếu phụ thuộc vào tâm huyết cá nhân hoặc nguồn tài trợ hạn chế. Chẳng hạn, vợ chồng nghệ nhân Nguyễn Thị Hồng Vân đã mở quán cà phê kết hợp trưng bày tranh để lấy kinh phí duy trì Len Art, nhưng xưởng vẫn gặp khó khăn trong việc tìm “đầu ra” cho sản phẩm. Với dự án “Cùng nâng bước chân em”, dù Liên đoàn Xiếc Việt Nam mong muốn thực hiện dài hơi, nhưng nếu chỉ dựa vào tâm huyết của các nghệ sĩ là chưa đủ.
Để các dự án không chỉ là nỗ lực đơn lẻ mà có thể đi đường dài và nhân rộng, rất cần có thêm nhiều “điểm tựa” vững vàng. Đó là sự đồng hành của các tổ chức, đội ngũ nhân lực liên ngành gồm chuyên gia tâm lý, nghệ sĩ, và nhà giáo dục đặc biệt, hình thành một mạng lưới kết nối các nguồn lực từ quỹ hỗ trợ tài chính, doanh nghiệp đặt hàng dịch vụ, đến các trung tâm can thiệp và không gian văn hóa nghệ thuật. Sự liên kết này sẽ giúp kiến tạo một hệ sinh thái hỗ trợ toàn diện, để nhiều người khuyết tật thật sự bước ra xã hội và đóng góp giá trị cho cộng đồng.
Bài và ảnh: TRANG ANH
