Ở khu vực Tây Nguyên, tại những vùng đồng bào dân tộc thiểu số có hoạt động du lịch phát triển như Đắk Lắk, Gia Lai, Lâm Đồng, kết cấu hạ tầng đã được cải thiện, diện mạo buôn làng trở nên khang trang. Đồng bào có điều kiện tiếp xúc với kinh tế thị trường, mở cửa giao lưu sâu rộng, nhờ đó dân trí và nhận thức được nâng cao. Tại những nơi này, bức tranh kinh tế - xã hội khởi sắc rõ nét, đời sống người dân được cải thiện đáng kể.
Tuy nhiên, việc phát huy văn hóa truyền thống vào phát triển du lịch không hề dễ dàng. Một số nơi làm tốt, nhưng không ít nơi lạm dụng, khai thác lệch lạc. Một nghệ nhân người dân tộc Cơ Ho tại xã Lạc Dương (Lâm Đồng) cho biết, hầu hết nội dung các khu, điểm du lịch đều do “cò” chi phối. Các “cò” dẫn dắt, đặt hàng phải làm gì để thỏa mãn thị hiếu của khách. Dù biết rằng văn hóa và du lịch đang dựa vào nhau để phát triển, nhưng vấn đề đặt ra là chúng ta đang khai thác thứ văn hóa gì cho du lịch và liệu điều đó có đúng với bản chất của du lịch văn hóa hay không?
Mức độ có thể khác nhau, nhưng đa phần các khu, điểm du lịch cộng đồng dân tộc thiểu số đều giống nhau về cách tổ chức, quản lý và khai thác du lịch theo kiểu “ăn xổi”. Điều này gây ra những tác hại, làm phai nhạt và chết dần các giá trị văn hóa đích thực. Có nơi, người ta dựng lên những buôn làng “văn hóa sắc tộc” như những phiên bản lỗi. Ở đó, yếu tố “lạ” được các “cò” khuyến khích khai thác chỉ để thỏa mãn cuộc chơi ngắn ngày.
Ngay cả di sản văn hóa cồng chiêng, vốn là âm nhạc thiêng, phương tiện thể hiện tâm trạng và nhu cầu giao tiếp với thần linh, với thiên nhiên và cộng đồng thân thuộc, cũng đã được khoác lên vai một “sứ mệnh” khác. Với rượu cần ủ bằng men hóa học, thịt nướng từ tủ lạnh và thứ cồng chiêng biến dạng chạy theo thị hiếu, du khách thỏa mãn cuộc chơi nhưng đồng thời có những cái nhìn sai lệch và hiểu khác đi về giá trị của cồng chiêng. Trong hoàn cảnh này, do mưu sinh, chính những chủ thể của nền văn hóa rừng cũng đang “phản bội” lại những gì mà ông cha họ đã sáng tạo và trao truyền.
Phát triển du lịch một cách ồ ạt, tính tự phát cao, thiếu một chiến lược dài hơi, cùng với cơ sở hạ tầng yếu kém, thiếu đồng bộ; công tác tuyên truyền, quảng bá mang tính thời vụ, thiếu chuyên nghiệp; đội ngũ hướng dẫn viên thiếu và yếu. Hệ quả là nhiều giá trị văn hóa quý báu bị hiểu sai lệch, bị bóp méo, nặng tính trình diễn, thiếu chất bản nguyên.
Coi du lịch là một điểm tựa bền vững của bảo tồn văn hóa, nhưng trước hết, phải biết cách nắn dòng đúng hướng. Nếu không, chính vốn văn hóa cổ truyền quý giá lại bị kiểu làm du lịch thực dụng làm cho méo mó, nhạt phai. Phát triển bền vững chính là phải trụ vững trên hai chân: lấy văn hóa làm hồn cốt cho du lịch và du lịch làm điểm tựa để bảo tồn, phát huy các giá trị quý báu của văn hóa.
Nhiều nhà nghiên cứu cảnh báo, du lịch đang có sự “xâm lăng” vô lối vào văn hóa, dẫn đến biến dạng không gian đời sống và bản sắc độc đáo của các tộc người. Uông Thái Biểu
