Hơn một thập kỷ trước, tại hồ Memphremagog – dải nước dài 50 km trải dọc biên giới bang Vermont (Mỹ) và tỉnh Quebec (Canada) – những người đánh cá và các nhà sinh vật học đã bàng hoàng khi phát hiện nhiều con cá nheo Mỹ (brown bullhead) mang trên mình những vệt đen sần sùi, đóng vảy như nhựa đường chảy vào da. Những vết thương kỳ lạ này không chỉ xuất hiện ở miệng, vây và mắt, mà còn phát triển thành các khối u ác tính ăn sâu vào cơ, gan và não cá. Đến năm 2012, dịch bệnh bùng phát mạnh, và các cuộc khảo sát từ 2014 đến 2017 cho thấy khoảng 30% số cá nheo trưởng thành mang khối u. Điều đáng nói, căn bệnh không giết chết cá ngay lập tức; nhiều con sống chung với u khổng lồ qua nhiều năm.
Nguyên nhân ban đầu bị nghi do ô nhiễm môi trường
Ban đầu, các nhà khoa học nghi ngờ thảm họa môi trường sau siêu bão Irene năm 2011, khi lũ lụt cuốn hóa chất độc hại từ bãi rác, đường giao thông và trang trại nông nghiệp vào hồ. Tuy nhiên, những phân tích sâu hơn đã hé lộ một sự thật rợn người: các khối u không phải do cơ thể cá tự phát sinh, mà đến từ một dòng tế bào ung thư duy nhất có khả năng lây truyền giữa các cá thể.
Phát hiện chấn động: Dòng tế bào ung thư 'ma' xâm chiếm cơ thể cá
Tiến sĩ Julie Dragon, nhà vi sinh vật học và khoa học dữ liệu di truyền tại Đại học Vermont, cùng cộng sự đã phân tích ADN từ các khối u trên nhiều con cá khác nhau. Kết quả cho thấy ADN của khối u hoàn toàn tách biệt khỏi ADN của vật chủ. Khi dựng cây phả hệ di truyền, tất cả các khối u trên những con cá khác nhau đều thuộc cùng một nhóm duy nhất. Điều này xác nhận: đây là một dòng tế bào ung thư đã thoát khỏi cơ thể con cá đầu tiên từ rất lâu, tự biến mình thành thể sống độc lập và liên tục xâm chiếm nạn nhân mới. Đây là trường hợp ung thư lây truyền tự nhiên đầu tiên được ghi nhận ở loài cá, đồng thời là lần đầu tiên xuất hiện trong hệ sinh thái nước ngọt. Nó đưa cá nheo Mỹ vào 'câu lạc bộ' hiếm hoi gồm quỷ Tasmania, chó và một số loài động vật thân mềm có vỏ.
Cơ chế lây truyền và vai trò của ô nhiễm
Các nhà khoa học vẫn đang nghiên cứu cách thức lây truyền chính xác. Một giả thuyết cho rằng các khối u rất dễ vỡ khi va chạm, giải phóng hàng triệu tế bào ung thư vào nước để tìm kiếm nạn nhân tiếp theo. Dù vậy, lịch sử ghi nhận các mô tả về 'bệnh phong đen' trên cá nheo từ năm 1858 của nhà văn Henry David Thoreau và các báo cáo sinh học năm 1925 tại Mỹ. Điều này gợi ý rằng dòng tế bào ung thư này có thể đã tồn tại hàng thế kỷ ở vùng Đông Bắc Bắc Mỹ. Tuy nhiên, nhà bệnh học cá Vicki Blazer thuộc Cục Khảo sát Địa chất Mỹ lưu ý rằng ô nhiễm môi trường có thể là 'kẻ tiếp tay' đắc lực. Nồng độ cao kim loại nặng như asen và nhóm hóa chất PFAS trong cơ thể cá bệnh có thể đã làm suy yếu hệ miễn dịch, mở đường cho ung thư dễ dàng xâm nhập và nhân bản.
Những câu hỏi chưa có lời giải và cảnh báo cho tương lai
Dù các dữ liệu hiện tại xác nhận dòng ung thư này chưa gây rủi ro trực tiếp cho con người, các nhà quản lý khuyến cáo không sử dụng cá bệnh làm thực phẩm. Phát hiện được công bố trên tạp chí Nature đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về những căn bệnh ung thư lây nhiễm đang âm thầm ẩn nấp trong tự nhiên. Theo Tiến sĩ Dragon, việc tìm hiểu cơ chế lây truyền và yếu tố môi trường là ưu tiên hàng đầu để ngăn chặn dịch bệnh tiềm tàng. Hồ Memphremagog giờ đây không chỉ là một vùng nước biên giới, mà còn là phòng thí nghiệm sống cho một trong những hiện tượng sinh học hiếm nhất hành tinh.
