Làng Vân Cù tự xưng 'cái nôi của nghề phở': Tự hào hay gây tranh cãi?
Từ năm 2024, làng Vân Cù thuộc xã Nam Đồng, tỉnh Ninh Bình, đã nhiều lần công khai nhận mình là 'cái nôi của nghề phở'. Danh tính này được thể hiện rõ nét tại các lễ hội của làng, trên vé trải nghiệm nghề phở, và trong các cuộc thi tìm hiểu về nghề phở. Gần đây, trong lễ hội phở Vân Cù với chủ đề 'Về với đình làng Vân Cù - Mở trang di sản' diễn ra từ ngày 18 đến 19 tháng 3, làng lại tiếp tục khẳng định vị thế này như một phần của Festival phở Ninh Bình 2026.
Lý lẽ từ phía làng Vân Cù
Ông Cồ Như Đồi, Chủ nhiệm Chi hội Phở Vân Cù, giải thích: 'Cái nôi có nghĩa như là tôi bây giờ hơn 50 tuổi thì tôi là 5 đời làm nghề phở rồi'. Ông nhấn mạnh rằng từ những năm 1950, ông cha của mình đã được cấp phép bán phở vỉa hè ở Hà Nội, và đây là bằng chứng cụ thể. 'Cha ông tôi để lại, cụ tôi để lại thì tôi phải giữ, chứ lại giữ cho hàng xóm à', ông Đồi khẳng định.
Bà Lê Thị Thiết, Chủ tịch Hội Văn hóa ẩm thực Ninh Bình, cho biết làng Vân Cù có số lượng thành viên làm nghề phở đông đảo, với hàng trăm người họ Cồ tham gia chi hội phở. Bà đánh giá cao việc làng tổ chức các ngày hội để con em làm nghề phở khắp nơi quy tụ, phục vụ bà con và giới thiệu với du khách. Tuy nhiên, bà Thiết cũng chia sẻ: 'Cái nôi của nghề phở, thực ra chúng tôi chỉ nói là tôn vinh làng Vân Cù thôi, còn việc đó ở làng họ thì họ tôn vinh làng họ'.
Thực tế từ nghiên cứu và hồ sơ di sản
Theo một nghiên cứu của Bảo tàng Nam Định phục vụ hồ sơ di sản phi vật thể quốc gia Phở Nam Định, làng Vân Cù chỉ là một trong nhiều làng ở Nam Định (nay thuộc Ninh Bình) có nghề nấu phở. Cụ thể, xã Đồng Sơn có 590 người bán phở, trong đó thôn Vân Cù có 82 người, thôn Giao Cù có 168 người, và thôn Tây Lạc có 340 người. Điều này cho thấy số lượng người làm nghề phở ở Vân Cù không 'áp đảo' so với các làng nghề khác trong khu vực.
Hồ sơ di sản phi vật thể quốc gia Phở Nam Định tuy có nhắc đến Vân Cù nhưng không khẳng định đây là 'cái nôi của nghề phở'. Hiện nay, Hà Nội được chọn là địa phương chủ trì nghiên cứu và viết hồ sơ di sản phi vật thể về phở trình UNESCO. Bà Phạm Lan Anh, Trưởng phòng Quản lý di sản Sở Văn hóa - Thể thao Hà Nội, cho biết đang liên hệ với các cộng đồng thực hành phở trên cả nước, bao gồm Nam Định, Lạng Sơn, và Cao Bằng, để đạt đồng thuận.
Nguy cơ ảnh hưởng đến hồ sơ UNESCO
PGS-TS Lê Thị Thu Hiền, Cục trưởng Cục Di sản văn hóa, nhấn mạnh rằng Công ước 2003 của UNESCO yêu cầu tôn trọng các cộng đồng chủ thể và tránh tạo ra xung đột trong thực hành di sản. Một chuyên gia văn hóa phi vật thể cảnh báo: 'Sự thiếu đồng thuận, rạn nứt cộng đồng có thể khiến hồ sơ không được công nhận, thậm chí đã ghi danh rồi vẫn có thể bị loại khỏi danh sách'. Việc một địa phương cứ khăng khăng tự nhận là 'cái nôi của nghề phở' có thể cản trở quá trình kết nối cộng đồng, ảnh hưởng tiêu cực đến hồ sơ UNESCO.
Hồ sơ UNESCO về phở đang được cân nhắc, với mong muốn được ghi danh tương tự như văn hóa muối kim chi của Hàn Quốc. Điều này phù hợp với Nghị quyết 80 về phát triển văn hóa Việt Nam, nhấn mạnh việc đẩy mạnh sức mạnh di sản và xây dựng thương hiệu quốc gia. Do đó, các slogan như 'cái nôi của nghề phở' cần được xem xét lại để tránh gây tranh cãi và hỗ trợ tốt hơn cho việc vinh danh phở Việt Nam trên trường quốc tế.
