Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội vừa có văn bản gửi các sở phụ trách văn hóa tại 17 địa phương đề nghị kiểm kê và xây dựng hồ sơ khoa học cho di sản văn hóa phi vật thể "phở", nhằm đưa vào Danh mục quốc gia và tiến tới đề nghị UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Phở Hà Nội và phở Nam Định đã là di sản quốc gia
Theo văn bản, hiện nay di sản "Phở Hà Nội" (TP.Hà Nội) và "Phở Nam Định" (nay thuộc tỉnh Ninh Bình) đã được Bộ VH-TT-DL đưa vào Danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể. Tuy nhiên, qua nghiên cứu, di sản "Phở" còn được thực hành phổ biến tại nhiều địa phương khác trên cả nước. Vì vậy, Sở VH-TT Hà Nội đề nghị các sở văn hóa của 17 địa phương gồm: TP.HCM, Hải Phòng, Đà Nẵng, Cao Bằng, Lai Châu, Lào Cai, Lạng Sơn, Ninh Bình, Sơn La, Thanh Hóa, Thái Nguyên, Tuyên Quang, An Giang, Cần Thơ, Đắk Lắk, Gia Lai, Khánh Hòa nghiên cứu, xem xét xây dựng hồ sơ khoa học đề nghị Bộ VH-TT-DL đưa vào Danh mục quốc gia. Đây là cơ sở để các địa phương phối hợp cùng Hà Nội lập hồ sơ khoa học đề nghị UNESCO ghi danh.
Danh sách phở đa dạng: phở chua, phở cá, phở sắn...
Danh sách kèm theo văn bản bao gồm nhiều món phở đặc trưng tại các địa phương: phở chua Cao Bằng; phở Nhắng Lai Châu; phở đỏ Bắc Hà Lào Cai; phở vịt quay, phở chua Lạng Sơn; phở dê Ninh Bình; phở bò, phở trộn Sơn La; phở chua miền núi Thanh Hóa; phở vịt, phở chua vùng Tày Nùng Thái Nguyên; phở chua kiểu Đông Bắc Thái Nguyên; phở ngô Đồng Văn Tuyên Quang; biến thể phở ảnh hưởng Khmer - Chăm An Giang; phở miền Tây Cần Thơ; phở Nam bộ TP.HCM; phở ảnh hưởng Gia Lai và người Hoa Đắk Lắk; phở khô Pleiku (phở hai tô) Gia Lai; phở cá, phở bò miền Trung Gia Lai; phở sắn Đà Nẵng; phở hải sản Khánh Hòa.
Không bắt buộc tất cả địa phương phải có trong hồ sơ UNESCO
Việc kiểm kê toàn quốc khiến công chúng thắc mắc liệu có bắt buộc tất cả các biến thể phở phải có trong danh mục di sản quốc gia để làm hồ sơ UNESCO hay không. Câu trả lời là không bắt buộc. Ví dụ, di sản tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương chỉ có tỉnh Phú Thọ là địa phương làm hồ sơ ghi danh vào danh mục quốc gia, nhưng vẫn được UNESCO ghi nhận. Theo thống kê của Cục Di sản văn hóa, cả nước có hơn 4 vạn di tích, trong đó riêng Phú Thọ có hơn 100 di tích thờ vua Hùng.
Bài học từ hồ sơ pizza Napoli của UNESCO
Nhìn vào hồ sơ pizza được UNESCO ghi danh, nghệ thuật làm bánh pizza kiểu Napoli (Naples) được nhấn mạnh với vai trò một nghề thủ công ẩm thực, bắt nguồn từ Napoli, thủ phủ vùng Campania, nơi có khoảng 3.000 nghệ nhân làm bánh pizza. Hồ sơ không dàn trải sang các địa phương khác dù pizza Ý nổi tiếng thế giới.
Gọi là phở nhưng không phải phở?
Một vấn đề gây tranh cãi là nhiều món trong danh sách có tên gọi "phở" nhưng có thể không phải phở theo nghĩa truyền thống. Phở Hà Nội và phở Nam Định được hiểu là món ăn với bánh phở tráng từ bột gạo và nước dùng hầm từ xương bò, gà cùng gia vị đặc trưng. Trong khi đó, món phở cá nấu từ cá lóc, thịt cá chiên vàng rim với gia vị, nước dùng từ xương ống và xương cá, khi ăn có thìa là, gần giống bánh đa cá miền Bắc hơn. Món phở chua miền núi phía Bắc, theo một chuyên gia dân tộc học, nhiều khả năng bắt nguồn từ người Hoa phương Nam, không liên quan nhiều đến phở bò gà Hà Nội, Nam Định.
