Một bé trai 11 tuổi tên Huzaifa tại Pakistan sẽ phải hầu tòa vì cáo buộc vô tình gây ra vụ hỏa hoạn tại trung tâm thương mại Gul Plaza ở Karachi hôm 17/1. Vụ cháy thiêu rụi hơn 1.100 cửa hàng, cướp đi sinh mạng 72 người, trở thành một trong những thảm họa hỏa hoạn nghiêm trọng nhất Pakistan trong nhiều năm qua. Theo kết quả điều tra ban đầu, cậu bé bị cho là đã dùng diêm đốt hoa giả bên trong tòa nhà, khiến ngọn lửa lan rộng.
Quy định về độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự
Việc một đứa trẻ 11 tuổi bị truy tố khiến dư luận bất ngờ. Tuy nhiên, theo Đạo luật Tư pháp vị thành niên của Pakistan, trẻ từ 7 tuổi trở lên có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu cơ quan tố tụng chứng minh được các em đủ khả năng nhận thức tính chất và hậu quả của hành vi. Bé trai 11 tuổi ra hầu tòa nhưng vẫn được xét xử theo tòa vị thành niên.
Không chỉ Pakistan, nhiều quốc gia trên thế giới cũng quy định độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự khá thấp. Tại Anh và xứ Wales, trẻ từ 10 tuổi đã có thể bị truy tố. Một số bang của Mỹ trước đây từng cho phép xử lý hình sự trẻ từ 6-7 tuổi.
Vụ án Mary Bell – nữ sát nhân 11 tuổi
Năm 1968, khi mới 10 tuổi, Mary Bell liên tiếp sát hại hai bé trai 4 tuổi và 3 tuổi tại Newcastle, Anh. Cô bé dụ nạn nhân đến nơi vắng vẻ rồi siết cổ đến chết. Sau khi gây án, Mary quay lại hiện trường để theo dõi phản ứng gia đình nạn nhân. Cuối năm 1968, khi bước sang tuổi 11, Mary Bell bị đưa ra xét xử. Tòa án kết luận cô mắc rối loạn nhân cách nghiêm trọng và tuyên phạm tội ngộ sát do suy giảm khả năng nhận thức, thay vì tội giết người. Mary bị áp dụng hình thức giam giữ vô thời hạn trong cơ sở dành cho trẻ vị thành niên.
Vụ án James Bulger – hai đứa trẻ 10 tuổi
Năm 1993, hai hung thủ Robert Thompson và Jon Venables, khi đó 10 tuổi, dụ bé James Bulger chưa đầy 3 tuổi rời trung tâm thương mại, dẫn đi hơn 4 km trước khi sát hại. Hình ảnh camera an ninh ghi lại cảnh hai cậu bé dắt tay James trở thành một trong những đoạn phim ám ảnh nhất lịch sử tội phạm Anh. Đến cuối năm 1993, khi cả hai bước sang tuổi 11, phiên tòa xét xử diễn ra. Tòa án tuyên Thompson và Venables phạm tội giết người và bắt cóc, áp dụng hình thức giam giữ vô thời hạn trong các cơ sở cải tạo dành cho trẻ vị thành niên. Sau khi đủ điều kiện được trả tự do ở tuổi trưởng thành, cả hai được cấp danh tính mới và bảo vệ nghiêm ngặt. Thompson sống kín tiếng không tái phạm, trong khi Venables nhiều lần bị bắt vì các tội danh liên quan đến hình ảnh lạm dụng trẻ em.
Vụ xả súng trường học Westside
Ngày 24/3/1998, tại trường trung học Westside, bang Arkansas, Mỹ, hai thủ phạm Andrew Golden (11 tuổi) và Mitchell Johnson (13 tuổi) đã chuẩn bị kế hoạch từ trước: lấy cắp nhiều khẩu súng, kéo chuông báo cháy để buộc học sinh và giáo viên chạy ra sân trường, rồi nấp trong bụi cây nổ súng vào đám đông. Vụ tấn công khiến 5 người thiệt mạng và 10 người bị thương. Do luật bang Arkansas khi đó không cho phép xét xử trẻ vị thành niên như người lớn, Andrew Golden và Mitchell Johnson chỉ bị đưa vào hệ thống cải tạo dành cho thanh thiếu niên và phải được trả tự do khi bước sang tuổi 21. Phán quyết này vấp phải làn sóng tranh cãi dữ dội.
Trách nhiệm nhưng không giống người lớn
Các vụ án trên xảy ra ở những quốc gia khác nhau, nhưng đều đặt ra câu hỏi: Trẻ em gây ra hậu quả đặc biệt nghiêm trọng thì phải chịu trách nhiệm đến đâu? Thực tế, dù quy định về độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự có sự khác biệt giữa các quốc gia, điểm chung là hầu hết các hệ thống pháp luật đều không mặc nhiên miễn trừ trách nhiệm chỉ vì người gây án còn nhỏ tuổi. Tuy nhiên, việc bị đưa ra xét xử không đồng nghĩa với việc trẻ em bị đối xử như người trưởng thành. Phần lớn các quốc gia đều áp dụng hệ thống tư pháp vị thành niên với những quy định riêng về điều tra, xét xử, cải tạo và tái hòa nhập cộng đồng. Các yếu tố như mức độ nhận thức, hoàn cảnh gia đình, tình trạng tâm lý hay khả năng phục hồi đều được cân nhắc khi quyết định hình phạt.
