Nằm tại xã An Hảo, huyện Tịnh Biên, tỉnh An Giang (cũ), núi Cấm từ lâu được mệnh danh là “nóc nhà miền Tây” với cảnh quan hùng vĩ, khí hậu mát mẻ và hệ sinh thái phong phú. Ẩn mình trong lòng ngọn núi, giữa những dòng suối trong lành len lỏi qua rừng già, tồn tại một loài cá đặc biệt mà chỉ người bản địa mới thực sự am hiểu – cá chành dục, hay được dân gian gọi thân thuộc là “vùn vụt”. Với du khách phương xa, cái tên này còn xa lạ, nhưng với cư dân sống trên núi, cá chành dục là một phần quen thuộc của đời sống, vừa là ký ức, vừa là niềm tự hào về một loài thủy sản đặc hữu chỉ có ở vùng cao An Giang.
Đặc điểm sinh sống của cá chành dục
Theo người dân địa phương, cá chành dục sinh sống chủ yếu ở những con suối nhỏ, khe nước mát quanh năm trên sườn núi Cấm. Loài cá này di chuyển nhanh đến mức thoắt ẩn thoắt hiện, khiến việc bắt chúng bằng tay gần như bất khả thi. Người dân thường phải kiên nhẫn dùng cần câu nhỏ, lưỡi chì tự chế và mồi trùn đất để săn bắt. Ngày trước, cá chành dục xuất hiện nhiều đến mức trẻ con cũng có thể dễ dàng câu được vài con. Nhưng nay, để có đủ cá cho một bữa cơm, người dân phải đi câu suốt vài ngày.
Ngoại hình và hương vị đặc biệt
Nhìn thoáng qua, cá chành dục khá giống cá lóc con, thân nhỏ và thon dài, nhưng nếu quan sát kỹ sẽ thấy những chi tiết đặc trưng như phần vây bụng và vây lưng ánh sắc đỏ hoặc cam rực rỡ. Cá trưởng thành có thể đạt kích thước bằng nửa cổ tay, được xem là kích thước hiếm vì phần lớn cá chành dục chỉ nhỏ bằng ngón tay. Cũng chính vì vẻ ngoài bắt mắt, một số người dân còn giữ lại để nuôi làm cá cảnh, coi như “báu vật” của núi Cấm.
Không chỉ có vẻ đẹp lạ, thịt cá chành dục cũng đặc biệt nhờ vị ngọt thanh, chắc và thơm. Nó được đánh giá là loại cá suối ngon bậc nhất vùng Tây Nam Bộ. Dù nướng, kho hay nấu canh chua đều giữ trọn vị đậm đà tự nhiên. Người dân địa phương ví rằng, “nếu cá da trơn có cá bông lau ngon nhất, thì cá suối có cá chành dục đứng đầu”. Chính vì thế, dẫu không phổ biến, cá chành dục vẫn được xem là “đặc sản thượng đỉnh” của núi Cấm – món ăn mà không phải ai cũng có cơ hội được nếm thử.
Sự khan hiếm và giá trị hiện tại
Ngày nay, cá chành dục đã trở nên khan hiếm. Dù không được nuôi đại trà hay bày bán ở chợ, cá chành dục vẫn được xem là “đặc sản thượng hạng”, món ăn dùng để đãi khách quý hơn là để trao đổi mua bán. Giá của loại cá này hiện dao động từ 400.000 đến 500.000 đồng/kg, tương đương nhiều loại hải sản cao cấp. Tuy nhiên, số lượng cực ít khiến cá chành dục gần như vắng bóng trên thị trường. Nhiều du khách khi lên núi Cấm từng thử vận may mang cần câu đi tìm, nhưng phần lớn đều trở về tay trắng.
Tính cách “gan lì” của loài cá
Cá chành dục không chỉ nổi tiếng bởi độ ngon mà còn vì tính “gan lì”. Người đi câu kể rằng, dù đã mắc câu nhưng nếu rơi xuống nước, chúng vẫn có thể quay lại đớp mồi thêm lần nữa. Đặc tính này khiến người dân ví loài cá nhỏ bé ấy như “chiến binh suối núi”, kiên cường và khó khuất phục.
Nguy cơ tuyệt chủng và nỗ lực bảo tồn
Hiện nay, do môi trường sống bị thu hẹp và nguồn nước thay đổi, cá chành dục ngày càng hiếm. Một số người dân đã thử nuôi trong bể hoặc ao nhỏ nhằm bảo tồn nhưng kết quả chưa khả quan. Loài cá này chỉ thích nghi trong môi trường nước suối tự nhiên, trong, mát và có dòng chảy liên tục.
Biểu tượng của núi Cấm
Đối với người dân An Hảo, cá chành dục không chỉ là món ăn ngon mà còn là biểu tượng của núi Cấm – nơi thiên nhiên hào phóng nhưng cũng đầy bí ẩn. Từ đỉnh núi Cấm nhìn xuống, những con suối uốn lượn như dải lụa bạc giữa màu xanh đại ngàn. Dưới làn nước trong veo ấy, cá chành dục vẫn bơi lội, lẩn khuất đâu đó giữa đá và rêu. Chúng lặng lẽ tồn tại như chứng nhân của thiên nhiên, của sự giao hòa giữa con người và núi rừng.
Hương Giang (theo Saostar, doisonggiadinh)
