Bánh Tổ và các loại bánh may mắn của người Hoa Chợ Lớn: Nét văn hóa giao thoa trong tháng Giêng
Chợ Lớn, với diện tích chỉ 1,67 km², được xem là địa bàn tập trung nhiều chợ nhất Thành phố Hồ Chí Minh, nơi lưu giữ những nét đặc trưng văn hóa của cộng đồng người Hoa. Những ngày tháng Giêng, du khách dễ dàng bắt gặp các loại bánh truyền thống như bánh Tổ, bánh tài lộc, và bánh phát tài, không chỉ dành riêng cho người Hoa mà còn lan tỏa sang cộng đồng người Việt, tạo nên sự giao thoa văn hóa độc đáo.
Bánh Tổ: Biểu tượng của sự gắn kết gia đình
Theo ông Diệc Hà Nam, một người Hoa lớn tuổi, bánh Tổ (hay "Nián gao" trong tiếng Hoa) là món không thể thiếu trên bàn thờ gia đình trong tháng Giêng. Tên gọi này bắt nguồn từ "Gao" (bánh) và "Nián" (chất dính), thể hiện mong muốn các thành viên luôn bền chặt, gắn bó. Khác với bánh tổ của người dân xứ Quảng có màu nâu vàng và rắc mè, bánh Tổ ở Chợ Lớn có hai màu vàng, trắng và không có mè.
Nguyên liệu chính là bột nếp nấu với nước đường, trong đó đường cát tạo màu trắng, đường tán tạo màu vàng. Quá trình làm bánh đòi hỏi sự tỉ mỉ, đặc biệt ở khâu quậy bột để đạt độ mịn, tránh hiện tượng "ốc trâu". Bột sau đó được cho vào khuôn hình tròn, hấp chín trong vài giờ.
Nhà báo Dương Rạch Sanh, nguyên phóng viên Báo Sài Gòn Giải Phóng Hoa Văn, chia sẻ: "Bánh Tổ được cúng đến rằm tháng Giêng, sau đó phơi khô để bảo quản. Khi ăn, bánh được chặt ra và chiên, tạo nên lớp vỏ giòn, bên trong dẻo thơm." Trước đây, bánh thường in chữ "Phúc" màu đỏ, nhưng gần đây còn thêm các chữ như "Phát", "Tài", "Vượng". Hiện bánh có ba kích cỡ: nhỏ (250g), trung (500g), và đại (1kg), bán rộng rãi ở Chợ Lớn và các khu vực có đông người Hoa sinh sống.
Các loại bánh may mắn khác trong văn hóa người Hoa
Ngoài bánh Tổ, cộng đồng người Hoa ở Chợ Lớn còn có tục chưng các loại bánh làm từ đường ngọt với hình thù như rồng, đào tiên, quýt, hoa sen, đều mang màu đỏ. Tiến sĩ Trần Thị Anh Vũ, nguyên Phó Bí thư Thường trực Quận ủy Quận 5 (cũ), giải thích: "Hình rồng tượng trưng cho sự linh thiêng, phú quý; đào tiên biểu thị trường thọ; quýt đồng âm với 'cát', mang lại may mắn."
Bánh tài lộc (còn gọi là bánh "chính túi" hay bánh trái lựu) làm từ bột gạo hoặc bột mì trộn mạch nha, nhân có đường thẻ, đậu phộng rang và cốm nếp. Bà Lý Kim Mai, một nhân sĩ người Hoa, cho biết: "Bánh 'chính túi' trong tiếng Hoa là 'kim đại', nghĩa là túi đựng vàng, dùng để cúng giao thừa và rằm tháng Giêng, cầu tiền tài, lộc phúc."
Bánh phát tài, phát cao (hay "cao phát") có chất liệu xốp như bánh bò, làm từ bột gạo lên men, nướng hoặc hấp đến khi xòe thành bốn múi hoa. Tên bánh đồng âm với từ "nở ra" và "phất lên", biểu thị sự thịnh vượng, may mắn trong công việc.
Sự giao thoa văn hóa và cộng đồng người Hoa ở Chợ Lớn
Tiến sĩ Trần Thị Anh Vũ nhấn mạnh: "Thành phố Hồ Chí Minh có hơn 414 nghìn người Hoa, là bộ phận không thể tách rời, cùng trải qua biến đổi lịch sử và đóng góp trong các cuộc cách mạng." Trong kháng chiến, cộng đồng này có 576 gia đình có công cách mạng, bao gồm 8 Bà mẹ Việt Nam Anh hùng, 4 Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, 236 liệt sĩ, và 115 thương binh.
Cộng đồng người Hoa gồm 5 nhóm ngôn ngữ chính: Quảng Đông (khoảng 50%), Triều Châu (30%), Khách Gia (5%), cùng Phúc Kiến và Hải Nam. Dù đa dạng, nhiều thế hệ đã xem Việt Nam là quê hương, sống chan hòa với người Việt ở Chợ Lớn.
Vào dịp xuân, các phong tục như múa lân sư rồng, hoa đăng, lễ hội Nguyên tiêu, và đặc biệt là tục chưng cúng bánh, đã trở thành thông lệ chung của nhiều dân tộc tại đây. Sự giao thoa này không chỉ làm phong phú văn hóa ẩm thực mà còn thể hiện tinh thần đoàn kết, bình đẳng trong cộng đồng.
