Giữa những dãy nhà tranh mái lá ở khu văn công Cầu Giấy, Hà Nội những năm đầu thập niên 1960, Đoàn Ca múa Nhân dân Trung ương từng là "mái nhà chung" của nhiều thế hệ nghệ sĩ. Chính nơi đây đã ươm mầm những tài năng đặt nền móng cho âm nhạc hàn lâm Việt Nam, trong đó nổi bật là Nghệ sĩ Nhân dân Văn Hà – người sau này được xem là đạo diễn nhạc kịch đầu tiên của nước nhà.
Ngày 7/5/1964, Bộ Văn hóa ra quyết định thành lập Nhà hát Giao hưởng, Hợp xướng và Nhạc vũ kịch Việt Nam. Trong bối cảnh chiến tranh còn khốc liệt, dưới sự chỉ đạo của Vụ Văn hóa, Vụ Âm nhạc cùng sự giúp đỡ chân tình của các chuyên gia Triều Tiên, dàn nhạc giao hưởng và hợp xướng Việt Nam đã cất lên những giai điệu đầu tiên. Các tác phẩm hợp xướng giàu sức sống như "Ru con", "Tiếng hát giữa rừng Pác Bó", "Du kích sông Thao" nhanh chóng tạo được sức sống, là bước đệm để kịch hát hàn lâm Việt Nam vươn mình.
Dấu mốc "Cô Sao" và bước chân sang Liên Xô
Vở nhạc kịch "Cô Sao" do nhạc sĩ Đỗ Nhuận sáng tác và dàn dựng được coi là cột mốc lịch sử, mở đường cho hàng loạt tác phẩm tiếp nối như "Núi rừng hãy lên tiếng", "Ruồi trâu", "Bên bờ Krông Pa", "Người tạc tượng" cùng các vở vũ kịch "Chị Sứ", "Phá lao" – tất cả đều gây tiếng vang lớn trong và ngoài nước.
Rời Đoàn Ca múa Nhân dân Trung ương, NSND Văn Hà mang theo khát vọng cháy bỏng sang Liên Xô học đạo diễn opera. Tại Viện Hàn lâm Nghệ thuật Quốc gia Moscow, tài năng của chàng thanh niên 30 tuổi được khẳng định qua việc dàn dựng thành công nhiều trích đoạn kinh điển thế giới: "Carmen", "Chiến tranh và Hòa bình", "Porgy and Bess", "Ruồi trâu". Đặc biệt, ngày 27/12/1965, ban giám đốc Nhạc viện đã mời ông dàn dựng trọn vẹn vở opera "Pagliacci" của nhà soạn nhạc Italy Ruggero Leoncavallo. Đêm diễn khép lại trong sự vỡ òa cảm xúc.
Bằng khen chính thức của Nhạc viện ghi nhận: "Với vở diễn mà đồng chí Văn Hà đã dàn dựng trong luận án tốt nghiệp, đã thể hiện là một đạo diễn nhạc kịch tài năng, một sự sáng tạo xuất sắc, một vở diễn tràn đầy xúc cảm, để lại nhiều ấn tượng mạnh mẽ".
Hơn 40 tác phẩm và nỗi trăn trở với nền nhạc kịch nước nhà
Trở về nước, với cương vị Tổng đạo diễn, Phó Giám đốc Nhà hát Giao hưởng, Hợp xướng và Nhạc vũ kịch Việt Nam, NSND Văn Hà dành trọn tâm huyết xây dựng opera và nhạc kịch chuyên nghiệp. Ông trực tiếp dàn dựng hơn 40 tác phẩm Việt Nam và thế giới, trong đó có "Ruồi trâu", "Madame Butterfly", "Cô Sao", "Người tạc tượng", "Bông Sen", "Bên bờ Krông Pa", "Mùa xuân lên nương mùa xuân lên đường".
Không chỉ làm nghề, ông luôn trăn trở về hướng đi lâu dài. Trong hồi ký, NSND Văn Hà từng viết: "Nên chăng, nền nhạc kịch Việt Nam có thể tự điều chỉnh theo xu hướng phù hợp với tâm sinh lý và thẩm mỹ của quần chúng hôm nay? Tiếp thu cấu trúc khoa học của âm nhạc cổ điển bác học, rồi thổi vào đó cái hồn của những giai điệu dân tộc, thậm chí dung nạp cả nhịp điệu của Pop, Rock, Jazz..., để nhạc kịch vừa mang hơi thở thời đại, vừa đắm đuối mê say như các tích truyện tuồng, chèo, cải lương mà cha ông ta từng gầy dựng".
Những cống hiến của ông được ghi nhận bằng Huân chương Lao động, dành cho đạo diễn nhạc kịch đầu tiên có nhiều công lao với âm nhạc bác học. Ông cũng được coi là người đặt nền móng cho kịch hát Việt Nam qua nhiều vai trò: đạo diễn, tác giả và người đào tạo nhiều thế hệ nghệ sĩ. Một bức ảnh tư liệu còn ghi lại khoảnh khắc Bác Hồ chụp chung với các nghệ sĩ; trong ảnh, NSND Văn Hà ngồi ở hàng đầu bên phải.
Ký ức riêng của người viết
Tác giả bài viết, Châu La Việt, kể rằng mẹ anh là ca sĩ Tân Nhân, từng cùng NSND Văn Hà trong Đoàn Ca múa Nhân dân Trung ương. Hai người coi nhau như chị em ruột thịt, cùng chung một đội hình, mang tiếng hát và vai diễn đi phục vụ nhân dân, chiến sĩ khắp mọi miền. Với người viết, ông là người chú giàu ân tình. Khi mới tròn 20 tuổi, đang là chiến sĩ ở chiến trường Cánh đồng Chum (Lào), tác giả đã viết kịch bản âm nhạc "Mùa xuân tìm gặp người yêu". Nhạc sĩ Nguyễn Tài Tuệ phổ thành nhạc kịch và chính đạo diễn Văn Hà đã tận tụy dàn dựng trên sân khấu Đoàn Ca nhạc Dân tộc Trung ương – "chiếc cầu nối đầu tiên" đưa một người lính trẻ chạm tay vào giấc mơ sáng tạo nghệ thuật.
Cách đây ít lâu, khi cùng nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân hoàn thành vở opera "Vầng trăng Him Lam", tác giả vẫn nhớ câu nói đầu tiên với nhạc sĩ: "Giá mà có đạo diễn Văn Hà dàn dựng thì tuyệt vời biết mấy!". Đỗ Hồng Quân thở dài: "Tiếc là năm nay chú đã 92 tuổi rồi. Nếu chú trẻ hơn vài tuổi, chắc chắn chú dàn dựng vở này sẽ là số một!". Lời tiếc nuối càng đặc biệt hơn khi chính NSND Văn Hà là người từng dàn dựng vở "Cô Sao" của cố nhạc sĩ Đỗ Nhuận – thân phụ Đỗ Hồng Quân.
Con trai ông – nhạc trưởng Lê Ha My
Khát vọng ấy vẫn đang được nối dài bởi con trai ông: nhạc trưởng, tiến sĩ Lê Ha My. Tốt nghiệp piano tại Nhạc viện Hà Nội (nay là Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam) năm 1999, cuối năm 2000 Lê Ha My sang tu nghiệp tại Nhạc viện P.I. Tchaikovsky, chuyển sang chỉ huy và nhận bằng đỏ xuất sắc. Anh là một trong số ít nghệ sĩ có 15 năm đào tạo piano chuyên nghiệp trước khi đứng trên bục chỉ huy.
Lê Ha My từng chỉ huy Dàn nhạc Nhạc viện Glinka (Magnitogorsk) và Dàn nhạc Nhạc viện Quốc gia Moskva. Năm 2010, anh về nước, đầu quân cho Dàn nhạc Nhà hát Đài Tiếng nói Việt Nam; từ năm 2016, anh là Phó Giám đốc Nhà hát Lớn Thành phố Hồ Chí Minh. Hiện tại, với cương vị Giám đốc kiêm Nhạc trưởng Nhà hát Giao hưởng Nhạc vũ kịch Thành phố Hồ Chí Minh (HBSO), anh đã thể hiện tư duy quản lý hiện đại và bản lĩnh chuyên môn khi trực tiếp chỉ huy, dàn dựng nhiều chương trình giao hưởng, opera, hợp xướng tầm cỡ quốc tế, trong đó có vở "Hồ Thiên Nga" trình diễn tại HBSO.
Dưới sự dẫn dắt của Lê Ha My, HBSO vừa đưa tinh hoa âm nhạc hàn lâm thế giới đến gần khán giả, vừa tôn vinh các tác phẩm khí nhạc tiêu biểu của Việt Nam. Hai thế hệ, hai giai đoạn lịch sử, nhưng cha con ông đều chung một khát vọng: vun đắp và đưa âm nhạc bác học Việt Nam vươn xa.
