Hành trình khám phá dòng sông chảy ngược và vùng đất đổi thay
Theo Tỉnh lộ 9, chúng tôi ngược lên huyện miền núi Khánh Sơn cũ, nay là các xã Đông Khánh Sơn, Khánh Sơn và Tây Khánh Sơn. Đứng trên đỉnh đèo, nhìn về phía Cam Ranh, mây trắng xóa bay bồng bềnh như một biển bông muốt. Trước mặt, dưới thung lũng Khánh Sơn, từng đụn mây cuộn trôi dưới ánh nắng sớm tạo nên khung cảnh huyền ảo.
Dòng sông Tô Hạp: Điều kỳ lạ của thiên nhiên
Xuống hết đèo, dòng sông Tô Hạp hiện ra uốn quanh làng mạc và ruộng đồng. Tô Hạp là một con sông lạ, không như phần lớn sông ở Việt Nam chảy về phía đông ra biển, nó ngược về phía tây. Bắt nguồn từ núi Ba Cụm Nam, sông chảy qua các địa danh như Ba Cụm Bắc, Sơn Trung, Tô Hạp, Sơn Hiệp, Sơn Bình, Sơn Lâm, Thành Sơn và tận huyện Bác Ái, tỉnh Ninh Thuận (cũ).
Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Ra Glai Mấu Quốc Tiến dẫn tôi dọc sông và kể những câu chuyện thú vị. Tô Hạp vốn là tên một loài cây vừa làm dược liệu, vừa làm hương liệu. Xưa kia, giới thượng lưu dùng lá tô hạp để trị bệnh hoặc đốt xông trừ ma quỷ. Cây ưa nước nên mọc hai bên bờ sông, có lẽ vì thế mà dòng sông mang tên này.
Văn hóa Ra Glai và thắng cảnh thiên nhiên
Anh Tiến, người con Ra Glai đam mê nghiên cứu văn hóa dân tộc, hát những bài sử thi Akhàt Jucar say đắm, trong đó thấp thoáng hai tiếng "tô hạp". Biết tôi muốn tìm cây tô hạp, anh đưa tôi đến thác Tà Gụ ở xã Sơn Hiệp (cũ). Thác như chiếc ngà voi dựng đứng giữa khung cảnh hùng vĩ, hoang sơ, được công nhận di tích lịch sử-văn hóa-danh lam thắng cảnh cấp tỉnh từ năm 2009.
Tôi đã tìm thấy cây tô hạp với lá có mùi hăng chua. Người Ra Glai dùng lá ăn kèm cá suối nướng. Bên suối, nhiều cây thân to cả người ôm, minh chứng cho hệ sinh thái đa dạng, giàu tiềm năng du lịch sinh thái.
Sự chuyển mình từ nghèo khó đến thịnh vượng
Dọc sông Tô Hạp, chúng tôi thăm gia đình anh Bo Bo Khá, người Ra Glai ở xã Khánh Sơn. Trước đây, cả nhà đi làm thuê, gạo không đủ nấu. Quan sát cách trồng sầu riêng, anh mạnh dạn vay vốn trồng 40 cây. Ban ngày làm thuê, tối về vợ chồng gánh nước tưới. Nhờ chịu khó, vườn sầu riêng phát triển tốt, nay anh có hơn 1,5ha, mỗi năm lãi hàng trăm triệu đồng.
Câu chuyện của anh Khá là minh chứng cho sự thay đổi nhận thức: từ tập quán du canh, du cư, phá rừng làm rẫy, đồng bào Ra Glai đã định canh, định cư, áp dụng khoa học kỹ thuật. Dọc sông Tô Hạp giờ là những vườn sầu riêng trĩu quả, với hương vị đặc biệt, bán được giá cao trên các sạp hàng trái cây cao cấp.
Đồng chí Đinh Văn Dũng, Bí thư Đảng ủy xã Đông Khánh Sơn, cho biết trước khi sắp xếp hành chính, huyện có hơn 2.000ha sầu riêng, sản lượng hơn 12.000 tấn/năm. Khánh Sơn xác định sầu riêng là cây chủ lực, phấn đấu đến năm 2030 có ít nhất 50 sản phẩm OCOP đạt 3 sao trở lên, qua các hoạt động như Lễ hội trái cây 2 năm/lần.
Hướng tới tương lai: Du lịch sinh thái và thoát nghèo
Với độ cao 800m so với mặt biển, khí hậu mát mẻ, Khánh Sơn được ví như "Đà Lạt của Khánh Hòa". Nhiều câu hỏi được đặt ra: liệu có thể trồng hoa, rau quả cao cấp như Đà Lạt? Có thể kết hợp du lịch núi rừng với du lịch biển đảo Cam Ranh, Nha Trang? Định hướng du lịch đòi hỏi quy hoạch, đầu tư hạ tầng và đào tạo nhân lực.
Nhớ lại hơn 20 năm trước, Khánh Sơn còn nghèo khó, đường rừng gập ghềnh, nhà tranh tre nứa lá. Giờ đây, flycam ghi lại hình ảnh thị trấn Tô Hạp với nhà xây mái ngói đỏ tươi san sát. Sự thay đổi này là thành quả của quá trình đầy khó khăn.
Khánh Sơn từng nằm trong 74 huyện nghèo giai đoạn 2021-2025, được Trung ương ưu tiên đầu tư. Đến tháng 2/2025, huyện được công nhận thoát nghèo. Đồng chí Bùi Hoài Nam, Bí thư Huyện ủy, khẳng định mục tiêu đến năm 2030 trở thành "tiểu đô thị sinh thái núi rừng" theo Nghị quyết số 09-NQ/TW của Bộ Chính trị.
Trên đường về Nha Trang, nhìn gương chiếu hậu, dòng Tô Hạp lùi dần với trời mây trắng miên man. Bất giác, câu hát của anh Mấu Quốc Tiến văng vẳng: "Nhớ con sông, nhớ rừng thiêng..." - một lời nhắn nhủ về sự gắn bó với thiên nhiên và hy vọng cho tương lai tươi sáng của vùng đất này.
