Làng cổ Lộc Yên, tọa lạc tại xã Thạnh Bình, từng được vinh danh là một trong bốn làng cổ đẹp nhất Việt Nam. Tuy nhiên, theo thời gian, những ngôi nhà cổ nơi đây đã xuống cấp nghiêm trọng. Đường giao thông nhỏ hẹp không đáp ứng được nhu cầu của xe chở khách du lịch, đặt ra bài toán cấp thiết về việc duy tu và gìn giữ các di tích. Việc bảo tồn làng cổ Lộc Yên không chỉ giữ gìn giá trị văn hóa mà còn khai thác tối đa tiềm năng du lịch vốn có.
Ngôi nhà của gia đình ông Nguyễn Đình Mẫn là một trong tám căn nhà cổ bằng gỗ mít còn sót lại tại làng cổ Lộc Yên. Đây là một trong số ít những ngôi nhà được lưu giữ và bảo tồn nguyên gốc theo kiểu nhà rường với ba gian hai chái. Tuy nhiên, căn nhà hiện đang đứng trước nguy cơ hư hỏng khi nhiều cấu kiện gỗ bị mối mọt và bắt đầu xuống cấp. Bà Nguyễn Thị Tuyền, chị ruột của ông Mẫn, cho biết căn nhà cổ này có tuổi đời 170 năm và đã trải qua năm thế hệ. Các thế hệ trong gia đình nối tiếp nhau sinh sống tại đây để giữ gìn căn nhà mà tổ tiên để lại. Nhà cổ vẫn giữ được những hoành phi, câu đối cũng như tủ thờ từ ngày xưa.
“Hằng ngày, gia đình chúng tôi vẫn thờ cúng và sinh hoạt bình thường trong ngôi nhà này. Tuy nhiên, do đã xây dựng từ hơn 170 năm nên nhiều vị trí trong nhà bắt đầu bị mục. Cứ đến mùa mưa, gia đình phải dùng tấm bạt lớn phủ lên mái ngói để tránh bị dột nước. Trong nhà giờ ai cũng có tuổi rồi nên không đủ sức sửa chữa, mong sao nhà nước hỗ trợ kinh phí để tu bổ”, bà Tuyền chia sẻ.
Căn nhà cổ của gia đình ông Đồng Viết Mão (88 tuổi) là căn nhà có diện tích lớn nhất ở làng cổ Lộc Yên, với tổng diện tích vườn, ao... khoảng 1 ha. Ông Mão cho biết căn nhà được xây dựng cách đây 150 năm, hiện chỉ có vợ chồng ông sinh sống. Toàn bộ vật dụng trang trí như tủ thờ được khảm ngọc trai, lư hương, ché, hương án, bài vị bằng gỗ và đồng thau đều được gia đình gìn giữ và coi như những báu vật. “Vợ chồng tôi giờ đã có tuổi, con cái đi làm ăn xa. Mong ước lớn nhất của tôi là phải giữ bằng được căn nhà để vừa gìn giữ tài sản tổ tiên truyền lại, vừa để Lộc Yên có được giá trị để đời”, ông Mão tâm sự.
Làng cổ Lộc Yên được đánh giá là quần thể có giá trị cao về mặt kỹ xảo và mỹ thuật. Xã Thạnh Bình hiện có hai di tích cấp quốc gia gồm Nhà lưu niệm cụ Huỳnh Thúc Kháng và làng cổ Lộc Yên, cùng bảy di tích, danh thắng cấp tỉnh. Thời gian qua, xã Thạnh Bình đã tập trung xây dựng và triển khai các giải pháp nhằm phát triển du lịch tại làng cổ Lộc Yên nói riêng và trên địa bàn xã nói chung. Tuy nhiên, việc phát triển du lịch vẫn gặp nhiều khó khăn.
Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Thạnh Bình, ông Dương Đức Lin, cho biết hiện các ngôi nhà cổ đang dần xuống cấp, bị mối mọt. Công tác trùng tu các di tích gặp khó khăn do chưa có cơ chế, chính sách hỗ trợ. Vừa qua, địa phương đã trùng tu hai căn nhà cổ của ông Nguyễn Huỳnh Anh và ông Nguyễn Thống với kinh phí gần 2 tỷ đồng. Tuy nhiên, địa phương không đủ kinh phí để hỗ trợ các chủ sở hữu những căn nhà cổ còn lại. “Chủ sở hữu những căn nhà cổ hầu hết có kinh tế dựa vào nông nghiệp và phần lớn tuổi đã cao nên sức lao động giảm. Hơn nữa, du khách đến tham quan các căn nhà cổ đều hoàn toàn miễn phí. Địa phương chỉ khuyến khích các hộ dân bày bán quà lưu niệm, sản phẩm OCOP… Vì thế, các chủ sở hữu gần như không thể kham nổi kinh phí để tự sửa chữa”, ông Lin chia sẻ.
Trong năm 2025, làng Lộc Yên đã đón khoảng 30.000 lượt du khách trong nước và quốc tế đến tham quan trải nghiệm. Nghị quyết của Ban Chấp hành Đảng bộ xã Thạnh Bình về khai thác, đầu tư, tôn tạo, phát huy các di tích, danh thắng gắn với phát triển du lịch giai đoạn 2026-2030 đã đề ra mục tiêu tổng quát: phát triển du lịch xã Thạnh Bình theo hướng du lịch cộng đồng, sinh thái, văn hóa trải nghiệm, xanh và bền vững. Đến năm 2030, thành lập và vận hành hiệu quả mô hình điều phối du lịch cộng đồng Lộc Yên - Thạnh Bình; phát huy hiệu quả hoạt động tại Hợp tác xã du lịch cộng đồng Lộc Yên và Hợp tác xã du lịch xanh Lộc Yên. Phấn đấu có từ 20 đến 30 hộ dân tham gia trực tiếp các hoạt động du lịch. Làng cổ Lộc Yên được xác định là mũi nhọn trong chiến lược phát triển du lịch của địa phương.
Ông Dương Đức Lin cho biết thêm, để đạt được các mục tiêu đó, xã Thạnh Bình sẽ tập trung trùng tu, bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị các di tích lịch sử, văn hóa, danh thắng, không gian truyền thống theo hướng bền vững, giữ nguyên bản sắc và cảnh quan tự nhiên. Ưu tiên trùng tu các công trình xuống cấp như nhà cổ, giếng cổ, bờ đá, ngõ đá và các điểm di tích, danh thắng có giá trị văn hóa, lịch sử tiêu biểu. Tập trung hình thành các sản phẩm mang bản sắc riêng như hội làng Lộc Yên, đêm trăng trung du, hoàng hôn trên đá, huyền thoại Hang Dơi, chợ quê Lộc Yên, một ngày làm nông dân... gắn với các hoạt động trải nghiệm văn hóa, sinh hoạt của người dân địa phương.
Thạnh Bình là địa phương hội tụ đầy đủ các đặc trưng của khu vực trung du, miền núi xứ Quảng. Mới đây, tại buổi kiểm tra thực tế và làm việc với xã Thạnh Bình, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Đà Nẵng Nguyễn Thị Anh Thi đã giao Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố khẩn trương rà soát, lên phương án trùng tu các di tích xuống cấp và tham mưu Ủy ban nhân dân thành phố xem xét giải quyết. Đồng thời phối hợp, hỗ trợ xã Thạnh Bình rà soát tổng thể hiện trạng làng cổ Lộc Yên để xây dựng phương án bảo tồn, phát huy giá trị di tích gắn với phát triển du lịch cộng đồng.
