Làng du lịch cộng đồng Gò Cỏ (xã Phổ Sa Huỳnh, tỉnh Quảng Ngãi) tọa lạc sát biển với diện tích khoảng 105 ha, cách Quốc lộ 1 khoảng 1,5 km về phía đông. Nằm trên địa hình đồi núi, độ cao không đồng đều, chênh lệch từ 20 đến 50 mét so với mực nước biển. Đá ở đây vô cùng phong phú, được sử dụng làm vật liệu xây dựng từ thời xa xưa.
An cư bên đá
Gò Cỏ có con đường lát đá nối làng với biển. Nhiều nhà nghiên cứu khẳng định con đường này có từ thời người Chăm cư trú. Họ đi bộ từ làng ra bãi cát vàng mịn rồi chèo thuyền nhỏ ra khơi đánh bắt cá gần bờ. Trong làng còn có những con đường đá gập ghềnh. Người xưa xếp đá tạo mương dẫn nước tưới tiêu cho ruộng vườn trong mùa khô hạn. Họ đào sâu xuống cát, xếp đá thành giếng nước ngọt tồn tại qua hàng nghìn năm. Địa hình đồi núi nhấp nhô, đá lớn nhỏ chen chúc khiến việc lập vườn, dựng nhà vô cùng khó khăn. Họ xếp từng viên đá lên nhau thành bờ kè ngăn nước mưa xói mòn, tạo nên những mảnh vườn nhỏ trên sườn núi. Đá cũng được dùng xây móng nhà vững chắc.
Trong hành trình nam tiến, người Việt đến định cư tại vùng đất này. Dần dà, họ hòa huyết với người Chăm và cùng xây dựng xóm làng yên vui. Người dân cần mẫn cày cấy ruộng bậc thang bên chân núi, vun trồng trên đất gò đồi. Khi biển lặng, trai tráng chèo thuyền ra khơi buông lưới đánh bắt tôm cá. Hải sản tươi ngon được bày bán ở chợ quê, được nhiều người ưa thích. Họ kế thừa các công trình bằng đá từ những bậc tiền nhân nhọc nhằn gây dựng.
Đồi núi nhấp nhô như bức tường thành vững chãi che chắn cuồng phong từ biển thổi vào. Qua bao mùa mưa gió, bờ kè đá vẫn kiên cố, khiến hậu thế phải nghiêng mình thán phục. Bà Bùi Thị Sen (61 tuổi) chia sẻ: "Kè đá vườn nhà tôi từ xưa truyền lại, lâu lắm rồi mà chẳng sạt lở gì. Và những bờ kè đá trong làng này đều như thế...".
Bảy năm trước, Hợp tác xã du lịch cộng đồng làng Gò Cỏ san ủi mặt bằng trước khi dựng nhà tranh vách đất làm nơi đón khách. Các tảng đá lớn xếp chồng lên nhau tạo bờ kè giữ đất vững chắc. Những viên đá nhỏ được xếp hình chữ nhật, đổ đất vào trong làm nền nhà. Những ngôi nhà tranh vách đất dựng trên nền đất nâu với các vật dụng đơn sơ, đậm chất thôn quê. Người thợ khéo léo dùng đá tạo hòn non bộ và lối đi trong khuôn viên trung tâm đón tiếp du khách vô cùng đẹp mắt.
Người làng cũng dùng tranh, tre, đất, đá sẵn có để dựng những căn nhà xinh xắn làm nơi lưu trú cho du khách. Nghỉ ngơi trong ngôi nhà đơn sơ, dù thiếu tiện nghi nhưng được hòa mình vào không gian làng quê khiến nhiều người thích thú. Du khách không ngớt lời khen ngợi khi thưởng thức các món ăn đậm đà hương vị từ sản vật địa phương. Và quan trọng hơn, chính tính cách thật thà, chất phác của người dân đã thay lời mời gọi du khách quay lại.
Chị Trần Thị Thu Thủy, Giám đốc Hợp tác xã du lịch cộng đồng làng Gò Cỏ, cho biết: "Nhiều du khách thích thú khi tìm hiểu về kè đá, đường đá, mương đá. Nhiều nhà nghiên cứu cũng đến đây tìm hiểu các công trình bằng đá liên quan đến ba nền văn hóa: Sa Huỳnh, Champa và Đại Việt...".
Neo giữ hồn quê
Trẻ thơ làng Gò Cỏ lẫm chẫm những bước đi đầu tiên trên con đường đá có từ thuở xa xưa. Mặt đường gồ ghề khiến bé vấp ngã và khóc òa. Lớn hơn, trẻ cắp sách tung tăng trên con đường đá đến trường. Sau giờ học, vài ba đứa trẻ lượm những viên đá nhỏ kiên trì mài thành viên bi tròn vo, nhẵn bóng. Chúng cùng nhau bắn bi trên khoảnh đất bên đường. Chán chê, bọn trẻ lượm sỏi tròn rồi chụm đầu chơi ô ăn quan, cười vui thích thú. Đôi lúc chúng cãi nhau chí chóe rồi lại làm hòa và cùng cười ngặt nghẽo.
Trai gái bước trên con đường đá gập ghềnh đến tụ họp tại ghềnh đá giữa làng và biển vào đêm trăng sáng vằng vặc. Họ vui vẻ nói cười, trêu ghẹo hay trao nhau những lời tình tứ, và bao đôi lứa đã nên duyên vợ chồng. Cuộc sống yên ả trôi. Khi đói lòng, người làng lượm vài lát củ lang khô phơi trên phiến đá phẳng cạnh nhà ăn lót dạ. Cá, tôm, mực đánh bắt từ biển không ăn hết, họ phơi trên đá trong nắng trưa để dành ăn dần hay làm quà cho người thân. Những sản vật ấy chế biến thành món ăn thơm ngon với hương vị đặc trưng, phảng phất hương nắng gió đất trời.
Khi quê hương chìm trong khói lửa chiến tranh, đá che chở cho dân làng giữa cơn nguy biến. Những khe đá, hầm đá che chắn đạn pháo. Người làng ôm con trẻ chạy trốn vào hang đá bên biển tránh các cuộc càn quét. Có hang đá nhiều lần bị đối phương thả hóa chất tạo khói cay vì nghi dân làng cùng du kích trú ẩn, nên gọi là hang Mù Cay. Những thanh niên bịn rịn chia tay người thân, bước trên đường đá rời làng đi cầm súng bảo vệ quê hương.
Đất nước thanh bình, người làng dùng đất, đá, tranh, tre dựng lại mái nhà do bom đạn tàn phá. Họ ra sức làm lụng cho cuộc sống no đủ. Những người con làm ăn phương xa luôn hướng về quê nhà, nhớ con đường và kè đá thân thương. Anh Trần Văn Công (47 tuổi) tâm sự: "Tui đánh bắt cá trên vùng biển phía bắc, lâu lâu mới về nhà. Đi xa nhớ quê lắm. Nhớ ngày còn nhỏ chơi cùng bạn bè trên đường đá, kè đá và bên giếng Chăm. Vui lắm. Bà con trong làng sống hiền hòa và thân thiện...".
Gò Cỏ, ngôi làng cổ với vô vàn đá khiến nhiều người tò mò, thích thú. Con đường đá gập ghềnh được tạo nên bởi sự khéo léo của tiền nhân. Kè đá rêu phong sau bao mùa mưa nắng, mang dấu tích cổ xưa, khơi gợi sự tò mò của khách phương xa. Họ sờ nắn từng viên đá, tâm trí mơ màng tìm về thuở xa xưa. Gò Cỏ có hơn 250 nhân khẩu sống trong những ngôi nhà nhỏ ẩn hiện giữa cây lá, khung cảnh hoang sơ và thơ mộng. Đây là điểm du lịch cộng đồng đầu tiên ở tỉnh Quảng Ngãi được công nhận OCOP 3 sao vào cuối năm 2022.
Nơi đây hiện có 18 cơ sở lưu trú, 3 hộ tham gia tổ chèo thuyền đưa du khách thưởng ngoạn vùng biển gần bờ. Chị Trần Thị Thu Thủy cho biết thêm: "Chúng tôi hướng dẫn bà con cách giao tiếp, ứng xử, chế biến món ăn... phục vụ du khách. Người dân đối đãi chân tình nên khách rất vui vẻ...".
