Vào một buổi chiều yên bình ở bản Bướt, ông Lò Văn Nhiêu – trưởng bản – đưa tay chỉ về phía sườn núi phía sau làng. Những cánh rừng xanh mướt phủ kín, trải dài đến tận đỉnh cao: "Rừng ấy là tài sản chung của bản. Tuyệt đối không ai được phép chặt phá". Tại đây, việc gìn giữ rừng không chỉ là truyền thống mà còn được cụ thể hóa bằng hương ước của bản: cấm chặt phá rừng, cấm đặt bẫy thú rừng, và cấm hái phong lan tự nhiên. Bất kỳ ai vi phạm đều phải đối mặt với hình phạt theo quy định chung đã được thống nhất.
Hương Ước: Nền Tảng Bảo Vệ Môi Trường
Người dân tộc Thái ở bản Bướt luôn thấm nhuần một chân lý sâu sắc: rừng chính là nguồn sống, giữ nước cho suối, giữ đất cho nương rẫy, và bảo đảm sự tồn tại lâu dài của cộng đồng. Nếu rừng bị mất, suối sẽ cạn kiệt, và cuộc sống của bản làng cũng khó lòng duy trì. Những quy định nghiêm ngặt này được hình thành và thống nhất qua các cuộc họp bản thường xuyên. Khi nhận thấy rừng quanh bản có dấu hiệu bị khai thác quá mức, người dân đã quyết định đưa việc bảo vệ rừng vào hương ước và thành lập các tổ tự quản để thay phiên nhau nhắc nhở, giám sát. Nhờ đó, màu xanh của những cánh rừng quanh bản Bướt vẫn được bảo tồn nguyên vẹn.
Dòng Suối Hồi Sinh Nhờ Quy Định Nghiêm Khắc
Câu chuyện bảo vệ rừng gắn liền với dòng suối chảy qua bản – một điểm đến khiến nhiều du khách phải kinh ngạc. Vào một buổi sáng mùa hè, anh Hà Văn Nguy đứng bên bờ suối, bóp vụn gói mì tôm rồi thả xuống nước. Chỉ sau vài phút, mặt suối bỗng sôi lên sùng sục. Từ các khe đá, từng đàn cá nhỏ ùa ra, chen chúc nhau đớp mồi. Du khách đứng quanh bờ suối không khỏi ngạc nhiên và thắc mắc: "Cá nhiều như vậy, sao bà con không bắt?". Anh Nguy mỉm cười giải thích: "Bắt một con cá thôi cũng phải đền 20 cân thóc đấy". Đây chính là một quy định khác trong hương ước của bản Bướt.
Trước đây, dòng suối này từng là nguồn thực phẩm quan trọng, với nhiều loại cá, tôm, đặc biệt là cá pa chạt. Tuy nhiên, khi việc đánh bắt ngày càng gia tăng, thậm chí có người sử dụng kích điện, nguồn cá bắt đầu suy giảm nghiêm trọng. Lo ngại về nguy cơ cạn kiệt, người dân bản Bướt lại tập trung họp bản. Sau nhiều cuộc thảo luận, họ đã thống nhất đưa ra quy định mới: đoạn suối dài khoảng 3 km chảy qua bản sẽ được bảo vệ toàn diện, cấm mọi hình thức đánh bắt cá. Ai vi phạm sẽ phải nộp phạt 20 kg thóc. Kể từ đó, người dân thay phiên nhau trông coi dòng suối. Người trong bản không ai dám vi phạm, còn nếu có người từ nơi khác đến đánh bắt trái phép sẽ bị nhắc nhở hoặc xử phạt ngay lập tức.
Thành Quả: Suối Trong, Cá Đầy Và Du Lịch Phát Triển
Hơn một thập kỷ trôi qua, dòng suối ở bản Bướt đã thay đổi hoàn toàn. Nước trở nên trong vắt hơn, và cá đã sinh sôi trở lại với số lượng đáng kinh ngạc. Nhiều đoạn suối giờ đây có thể nhìn thấy từng đàn cá bơi lội dày đặc dưới làn nước. Chỉ cần thả vài mẩu bánh mì hoặc mì tôm xuống suối, hàng vạn con cá từ khắp nơi kéo đến, tạo nên cảnh tượng ngoạn mục khiến du khách lần đầu chứng kiến không khỏi sửng sốt.
Nhờ thành công trong việc giữ gìn rừng và suối, bản Bướt đã bắt đầu phát triển du lịch cộng đồng. Dù lượng khách du lịch ngày càng đông, hương ước của bản vẫn được tuân thủ nghiêm ngặt: rừng phải luôn xanh, và suối phải còn đầy cá. Chính nhờ cách tiếp cận bền vững này, bản Bướt đã được lựa chọn để xây dựng mô hình Vân Hồ Agritage – làng nông nghiệp di sản đầu tiên, với sự hỗ trợ từ Trung tâm TABA, Sở Kế hoạch và Đầu tư tỉnh Sơn La, cùng UBND huyện Vân Hồ (trước đây).
Phát Triển Bền Vững: Từ Nông Nghiệp Hữu Cơ Đến Thương Hiệu
Từ năm 2019 đến nay, Vân Hồ Agritage đã đồng hành cùng 58 hộ gia đình người Thái trong việc phát triển du lịch cộng đồng, kết hợp trải nghiệm nông nghiệp với bảo tồn văn hóa và thiên nhiên. Song song với hương ước bảo vệ rừng và suối, người dân bản Bướt cũng từng bước chuyển đổi từ canh tác sử dụng hóa chất sang sản xuất nông nghiệp hữu cơ. Họ đã xây dựng thành công thương hiệu nông sản địa phương và đưa sản phẩm chất lượng cao vào các thị trường lớn như Hà Nội, khẳng định giá trị bền vững của mô hình phát triển này.
