Hà Tiên: Vùng đất biên cương với ánh sáng lịch sử và văn hóa độc đáo
Hà Tiên không phải là nơi để đi qua vội vàng như một trạm dừng chân tầm thường. Đứng ở đây, nơi phên giậu cực tây nam của Tổ quốc, ta bỗng cảm thấy mình nhỏ bé trước sự mênh mông của biển trời, nhưng đồng thời lòng lại trào dâng một niềm kiêu hãnh sâu sắc về dòng máu Lạc Hồng. Hà Tiên vào buổi sớm mai mang một thứ ánh sáng rất riêng biệt, không rực rỡ như miền biển Trung Bộ, cũng không bảng lảng sương mù như vùng sông nước Cửu Long. Ánh sáng nơi đây trong veo, dịu dàng mà sâu lắng, như thể đã được lọc qua hàng trăm năm lịch sử đầy biến động.
Lịch sử khai phá và sự giao thoa văn hóa ba miền
Đứng trên triền núi Bình San, nhìn xuống Đông Hồ còn đang ngái ngủ, phóng tầm mắt ra xa là dải biển Mũi Nai mở rộng, người ta dễ dàng có cảm giác mình đang đứng ở một nơi vừa là điểm kết thúc, vừa là điểm khởi đầu của Tổ quốc. Cái thuở xa xưa, khi Mạc Cửu – một trang nam nhi lỡ vận từ đất Lôi Châu, mang theo chí hướng “Phản Thanh phục Minh” bất thành – dạt về phương nam, ông đã dâng sớ thần phục chúa Nguyễn và trở thành một trong những cận thần quan trọng dưới thời chúa Nguyễn Phúc Chu và chúa Nguyễn Phúc Khoát.
Hà Tiên xưa, dưới sự khai phá của các chúa Nguyễn cùng sự cộng tác đắc lực từ Mạc Cửu và Mạc Thiên Tích, đã nhanh chóng phát triển thành một cảng thị sầm uất, nơi “thuyền biển thuyền sông đi lại như mắc cửi”. Đó không chỉ là trung tâm buôn bán sáp trắng, ngà voi hay hải sản, mà còn là một pháo đài văn hóa vững chắc. Hà Tiên chính là nơi có sự giao thoa tuyệt vời giữa ba nền văn hóa Việt, Hoa và Khmer, tạo nên một bản sắc ẩm thực và lối sống độc đáo khó nơi nào sánh bằng.
Câu nói cửa miệng của người dân địa phương đôi khi trộn lẫn cả ba thứ tiếng, như một minh chứng sống động cho sự bao dung và hòa hợp văn hóa. Nhà nghiên cứu Trương Thanh Hùng – nguyên Chủ tịch Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Kiên Giang (cũ) – đã từng trầm ngâm nhận định: “Hà Tiên không chỉ là đất, mà là hồn. Chính sự giao thoa văn hóa đã tạo nên một bản sắc, một sự cộng cư hòa hợp mà ở đó, lòng yêu nước và ý thức giữ đất luôn được đặt lên hàng đầu.”
Di sản văn chương và cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ
Tiến sĩ Nguyễn Quang Hà từ Trung tâm Bảo tồn di sản văn hóa Thăng Long – Hà Nội, trong những năm gần đây, đã cùng đồng nghiệp miệt mài sưu tầm, lập thư mục và nghiên cứu các nguồn sử liệu thư tịch cổ Hán Nôm liên quan đến Tao đàn Chiêu Anh Các và Hà Tiên thập vịnh. Ông cho biết, Tao đàn do Mạc Thiên Tích chủ xướng vào năm 1736, với mười cảnh đẹp được các văn nhân, thi sĩ tài hoa vịnh thành thơ, chính là cái hồn cốt làm nên danh xưng “Hà Tiên thập cảnh” lẫy lừng một thời.
Đi tìm “Mười cảnh đẹp” ngày nay, ta như lạc vào một cõi mộng, vừa thực vừa ảo. Đó là Bình San điệp thúy với dãy núi như bức bình phong xanh ngắt, nơi đặt lăng mộ họ Mạc lặng lẽ soi bóng thời gian. Đó là Thạch Động thôn vân, hang đá như nuốt cả mây trời vào lòng, nơi mỗi bước chân đi đều nghe văng vẳng tiếng vọng của thạch nhũ từ nghìn năm trước. Và Đông Hồ ấn nguyệt, đầm nước lợ mênh mang mà mỗi đêm trăng, mặt nước như tấm gương khổng lồ hứng lấy ánh vàng từ trời cao đổ xuống.
Công trình kênh đào Vĩnh Tế và tầm nhìn chiến lược
Nhưng dải non sông gấm vóc này không chỉ được vẽ bằng thơ, mà còn được tạc vào đại địa bởi những nhát cuốc phi thường. Bước sang đầu thế kỷ XIX, vị tướng quân đa tài Thoại Ngọc Hầu từ đất Quảng Nam đã tiếp nối sứ mệnh mở cõi với tầm nhìn chiến lược sâu rộng. Khoảng năm 1819-1824, dưới sự chỉ đạo của ông, hàng vạn nhân công đã thực hiện cuộc chinh phục thiên nhiên kỳ vĩ: đào con kênh Vĩnh Tế dài hàng trăm cây số nối liền Châu Đốc với Hà Tiên.
Giữa vùng đầm lầy, rừng rậm và núi đá hiểm trở của hơn hai thế kỷ trước, Thoại Ngọc Hầu đã cho đốt hàng trăm cây đuốc lớn dóng theo các ngọn cây để định hướng đường thẳng cho con kênh trong đêm tối. Đó không chỉ là kỹ thuật đào kênh, mà còn là khát vọng dẫn nguồn nước ngọt từ sông Hậu về tắm mát vùng đất phèn mặn phía biển Tây Nam, biến “tứ giác Long Xuyên” từ hoang vu thành vựa lúa ấm no. Con kênh mang tên vợ ông – bà Châu Thị Tế – là minh chứng cho tấm lòng nhân nghĩa và tầm nhìn hướng biển vượt thời gian.
Khát vọng hướng biển và tầm nhìn phát triển bền vững
Hà Tiên hôm nay không chỉ nhìn về quá khứ hàng trăm năm trước. Quân dân và tuổi trẻ nơi đây vẫn đang tiếp nối mạch nguồn truyền thống, ươm mầm xanh cho tương lai. Anh Lý Bình Sơn, một ngư dân với làn da sạm nắng biển và đôi mắt sáng, chia sẻ: “Đời cha ông mình đã lấn biển để có đất này, đời tụi tui bây giờ là phải giữ biển. Biển Hà Tiên hiền hòa nhưng cũng đầy thử thách, mỗi chuyến vươn khơi là một lần khẳng định chủ quyền mà tiền nhân đã đổ mồ hôi, nước mắt để gầy dựng.”
Đồng chí Trần Ngọc Quyên, Trưởng ban Xây dựng Đảng phường Hà Tiên, tỉnh An Giang, nói về tầm nhìn phía trước với niềm tin sắt đá: “Chúng tôi đang xây dựng một đô thị biên giới xanh, bền vững, nơi di sản văn hóa Chiêu Anh Các phải sống cùng nhịp thở với kinh tế biển. Tầm nhìn của chúng tôi là hướng biển, vươn khơi, làm sao để mỗi tấc đất, mỗi sải sóng nơi đây đều đóng góp vào một Việt Nam rạng rỡ tương lai.”
Đồng chí Nguyễn Lưu Trung, Bí thư Đảng ủy phường Hà Tiên, nhấn mạnh: “Một trong ba khâu đột phá mà Nghị quyết Đại hội Đại biểu Đảng bộ phường lần thứ I, nhiệm kỳ 2025-2030 xác định là: Phấn đấu xây dựng Hà Tiên trở thành trung tâm kinh tế biển – du lịch – thương mại biên giới quan trọng của vùng Tây Nam Bộ, góp phần thúc đẩy liên kết vùng và hội nhập kinh tế quốc tế... Áp lực đấy nhưng cũng là động lực, là trách nhiệm.”
Theo định hướng chung, phát triển Hà Tiên phải dựa trên nền tảng văn hóa – lịch sử vững chắc. Những di tích như lăng Mạc Cửu, các thắng cảnh gắn với Hà Tiên thập cảnh không chỉ là tài nguyên du lịch, mà chính là “căn cước” của vùng đất. Giữ được căn cước ấy, Hà Tiên mới không bị hòa tan trong quá trình đô thị hóa và hướng đến mô hình phát triển bền vững: du lịch sinh thái gắn với bảo tồn, kinh tế biển song hành với bảo vệ chủ quyền, đời sống người dân được nâng cao nhưng không đánh đổi môi trường.
Đất Hà Tiên đẹp lắm, nhưng cái đẹp ấy cần được gìn giữ bằng trách nhiệm, bằng sự hiểu biết sâu sắc về lịch sử và bằng khát vọng vươn mình ra biển lớn. Đứng ở Mũi Nai, nhìn về phía chân trời xa tắp nơi những hòn đảo nhỏ nhấp nhô, ta mới thấm thía hết giá trị công sức của bao lớp người, đời cha truyền đời con, đinh ninh một lời thề “giữ biển”. Cha ông ta ngày xưa từ đất liền mà nhìn ra biển để mở mang bờ cõi. Chúng ta ngày nay từ biển nhìn vào đất liền để giữ vững và bồi đắp cơ đồ, tiếp nối lời thề giữ biển đến muôn đời sau.
