Cá lạc, một loài cá đặc biệt sống ở vùng biển Việt Nam, không chỉ gây ấn tượng bởi ngoại hình độc đáo mà còn là nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng và có giá trị kinh tế cao, đặc biệt là bộ phận bong bóng cá được ví như 'bát trân' thời xưa.
Đặc điểm nhận dạng và phân bố của cá lạc
Cá lạc phân bố rộng ở Ấn Độ Dương, Thái Bình Dương và dọc các tỉnh ven biển miền Trung và Nam Việt Nam như Đà Nẵng, Phú Yên, Cà Mau. Loài cá này có thân hình ống dài, mỏ nhọn, không vảy, dễ bị nhầm với cá chình. Đôi mắt lớn, hàm răng sắc nhọn với răng nanh nhô lên tạo vẻ uy lực. Vây lưng và vây bụng liền nhau thành vây đuôi, giúp chúng bơi lượn linh hoạt ở tầng nước sâu, nơi chúng thường vùi mình dưới bùn đáy và săn mồi về đêm.
Cá lạc có hai loại chính: cá lạc vàng (thân ánh vàng) và cá lạc ù (thân xám bạc). Một con trưởng thành có thể dài bằng cả sải tay người lớn và nặng tới vài chục kg. Miệng cá rộng, hàm trên kéo dài quá mắt. Hàng răng nanh ngoài cùng của hàm dưới dài, hướng lên trên, nằm trên xương khẩu cái. Lỗ mang mở rộng dưới vây ngực. Vây ngực phát triển, toàn thân màu xám, bụng trắng bạc hoặc ánh vàng ở lưng. Cá dài trung bình từ 1,5 đến 2 mét.
Giá trị dinh dưỡng và y học của cá lạc
Theo ghi chép trong 'Nam Dược Thần Hiệu' của Tuệ Tĩnh, cá lạc có vị ngọt, tính bình, giúp trừ độc, chữa phong thấp, đau lưng mỏi gối, rất phù hợp cho người cao tuổi hoặc người đang dưỡng bệnh. Từ góc độ dinh dưỡng hiện đại, thịt cá lạc chứa nhiều đạm, chất béo tốt, canxi, sắt và vitamin A. Đặc biệt, dù sống ở tầng đáy biển sâu, mức thủy ngân trong thịt cá lạc khá thấp (dưới 0.29ppm), được xem là an toàn cho cả phụ nữ mang thai, theo Journal of Oleo Sciences.
Bong bóng cá lạc - 'bát trân' quý giá
Giá trị đặc biệt nhất của cá lạc không nằm ở phần thịt mà chính là bong bóng cá, một túi hơi nhỏ trong bụng. Bong bóng cá lạc là thực phẩm thuộc hàng 'bát trân' thời xưa, từng chỉ được dâng lên vua chúa. Bong bóng cá lạc khô có giá lên đến hàng triệu đồng/kg do hiếm có, mỗi con cá chỉ lấy được một chiếc và phải phơi khô kỹ để bảo quản.
Theo Đông y, bong bóng cá lạc có vị ngọt, tính bình, bổ thận, ích tinh, hỗ trợ điều trị di tinh, thổ huyết, kinh giật, và đặc biệt tốt cho phụ nữ làm đẹp da nhờ hàm lượng collagen cao. Với trẻ em, đây là nguồn cung canxi lý tưởng cho phát triển xương và trí não.
Cá lạc trong ẩm thực và khai thác
Cá lạc sống ở vùng nước mặn và nước lợ ở Cà Mau. Thịt cá thơm, có vị béo, người dân địa phương thường phơi cá qua một nắng, sau đó chiên lên dùng. Cá lạc sống trong vuông tôm nhưng số lượng rất hạn chế, sản lượng chủ yếu khai thác ngoài biển từ nghề đóng đáy hoặc câu. Sản lượng cá lạc tươi tập trung vào hai nước biển giữa và cuối mỗi tháng âm lịch.
Cá lạc được chế biến thành nhiều món ngon như nướng, chiên, hấp, kho dưa cải, trộn nộm, nấu canh chua, cá lạc nấu cà ri, cá lạc nướng sả. Tuy nhiên, món canh chua cá lạc vẫn là 'chân ái' vì hương vị chua cay đậm đà đặc biệt. Người dân biển thường chế biến món này để ăn cùng cơm hoặc khi nhà có khách.
