Tháng 12 tới, Hans-Peter Grumpe sẽ bước sang tuổi 78. Hơn ba thập kỷ trôi qua kể từ chuyến đi đầu tiên, nhưng mỗi lần lật lại những bức ảnh cũ, ông vẫn bồi hồi: “Việt Nam – chỉ cần nhắc đến thôi là mọi ký ức lại ùa về”.
Trong ba mùa hè liên tiếp từ 1991 đến 1993, vị du khách người Đức dành tổng cộng 83 ngày đi khắp Việt Nam, từ đồng bằng sông Cửu Long đến vùng biên giới phía Bắc. Ông ghé qua địa đạo Vịnh Mốc, Khe Sanh, Sa Pa, Điện Biên, Cao Bằng; đặt chân tới 20 tỉnh, thành và chụp khoảng 1.600 bức ảnh. Đến năm 2021, ông công bố thêm gần 400 bức chưa từng được giới thiệu, nâng tổng số lên hơn 2.000.
Ba mùa hè xuyên Việt thời du lịch hoang sơ
Đầu thập niên 1990, khi chính sách đổi mới bắt đầu mở cửa nền kinh tế, Việt Nam vẫn là điểm đến xa lạ với du khách quốc tế. Theo thống kê, cả năm 1991 cả nước chỉ đón khoảng 300.000 lượt khách nước ngoài. Muốn đến hầu hết địa phương, du khách phải xin giấy phép riêng, và những chuyến đi dành cho người nước ngoài gần như do công ty lữ hành quốc doanh Vietnam Tourist độc quyền tổ chức. Khách sạn rất hiếm, nhiều đêm Grumpe phải ngủ tại nhà khách của UBND các tỉnh.
Người dân hồi đó chưa quen với khách du lịch. “Trước đó họ chỉ gặp các chuyên gia Liên Xô nên nhiều người gọi tôi là ‘Liên Xô’”, ông nhớ lại. Ở những vùng sâu vùng xa, sự xuất hiện của một người châu Âu với bộ râu rậm là điều chưa từng thấy. Trẻ em, thậm chí người lớn, tò mò kéo lông tay hoặc chạm vào bộ râu ông. Tại một số làng phía Bắc Điện Biên Phủ, khi ông vừa bước xuống xe, trẻ con và người lớn đồng loạt hét lên rồi bỏ chạy, như thể chưa từng có người châu Âu nào đi qua nơi đó.
Dù vậy, Grumpe không cảm nhận sự oán giận nào đối với người châu Âu hay người Mỹ. Ông thường nghe người dân nói: “Chúng tôi hy vọng khách du lịch Mỹ sẽ sớm đến Việt Nam”. Không khí lạc quan về tương lai đất nước, đặc biệt là triển vọng kinh tế, khiến ông bị mê hoặc ngay từ chuyến đi đầu tiên.
Hai năm đủ để Hà Nội đổi thay “đáng kinh ngạc”
Quay lại Việt Nam vào các năm 1992 và 1993, Grumpe chứng kiến tốc độ thay đổi mà ông gọi là “đáng kinh ngạc”. Năm 1991, đường phố Hà Nội gần như chỉ có xe máy Simson, MZ của Đông Đức và những chiếc Volga của Liên Xô. Chỉ hai năm sau, xe Nhật Bản đã dần thay thế. Ban đêm thành phố sáng hơn, cửa hàng video mọc lên khắp nơi, người đánh giày đứng đầy trên phố, máy chơi game cầm tay Trung Quốc được bày bán và nhiều ngôi nhà cũ bắt đầu bị phá bỏ.
Giao thông cũng biến chuyển nhanh. “Tôi nhận thấy một số tuyến phố ở Hà Nội đã cấm xích lô. Xe cộ đông hơn rất nhiều”, ông kể. Theo Grumpe, TP.HCM thời đó hiện đại hơn với nhiều xe máy, bảng quảng cáo và nhịp sống hối hả, trong khi Hà Nội yên ả hơn, đàn ông vẫn đội mũ cối và đường phố vắng vẻ.
Chính Hà Nội là nơi để lại trong ông nhiều thương nhớ nhất. Hầu như ngày nào ở thủ đô, ông cũng dành hàng giờ bên hồ Hoàn Kiếm để ngắm cuộc sống: buổi trưa có người đọc sách, đánh cờ, nghỉ ngơi dưới tán cây; tối đến, các cặp đôi ngồi nắm tay bên bờ hồ. Ông quen nhiều trẻ lang thang quanh hồ và thường mua bánh mì cho chúng. Hai năm sau, một cậu bé chạy tới, chỉ vào ông và nói với bạn bè: “Chính ông ấy đã mua bánh mì cho chúng ta”. Lúc đó Grumpe mới biết cậu bé vẫn sống quanh hồ Hoàn Kiếm suốt hai năm qua.
Sa Pa khi chỉ có hai khách nước ngoài
Trong ba lần đến Việt Nam, miền Bắc là nơi du khách người Đức yêu thích nhất. Ông gọi Hà Nội, vịnh Hạ Long và vùng núi Tây Bắc là những nơi “ngoạn mục đến nghẹt thở”. Năm 1992, Grumpe trở thành một trong những khách quốc tế đầu tiên được cấp phép tới khu vực phía Bắc Điện Biên Phủ và dọc biên giới Trung Quốc.
Sa Pa khi đó khác hẳn bây giờ. Ngoài ông, thị trấn chỉ có thêm một du khách người Pháp. Đồng bào H'Mông, Dao Đỏ, Thái... vẫn nhìn khách nước ngoài bằng ánh mắt dè dặt; mỗi lần ông giơ máy ảnh, nhiều người vội quay mặt hoặc bỏ chạy. Ông ở trong một biệt thự Pháp cũ được cải tạo thành nhà khách, gần như là nơi lưu trú duy nhất của thị trấn lúc bấy giờ. Ban đêm, căn phòng còn có thêm “3 vị khách không mời”: hai con dơi và một con chuột béo đang gặm bánh xà phòng.
Cuối tuần, hàng nghìn người dân tộc từ các bản làng, có người đi bộ chân trần hàng chục km, đổ về chợ Sa Pa trong trang phục nhuộm chàm. Đêm thứ Bảy diễn ra chợ tình, nơi nam nữ hát đối để làm quen. Đúng hôm thị trấn mất điện, ánh nến leo lét giúp Grumpe dễ dàng hòa vào đám đông để ghi lại những khoảnh khắc hiếm có. Một năm sau khi quay lại, ông ngỡ ngàng vì Sa Pa đã có hàng chục khách du lịch, nhiều nhà nghỉ mới xuất hiện và người dân bắt đầu bán đồ thổ cẩm. “Mọi thứ thay đổi nhanh đến không ngờ”, ông nhớ lại.
Từ kỷ niệm cá nhân thành tư liệu lịch sử
Đã 35 năm trôi qua, Grumpe chưa một lần trở lại Việt Nam. Bạn bè kể cho ông nghe về những thành phố mọc lên đầy nhà cao tầng, những tuyến đường đông nghịt xe cộ. “Tôi luôn muốn quay lại. Nhưng có lẽ hơi cảm tính, tôi muốn giữ Việt Nam trong ký ức như những gì mình từng trải nghiệm”, ông nói. Chính vì vậy, ông xem bộ ảnh của mình giờ là “tư liệu lịch sử”.
Từ khoảng năm 2006, khi đăng ảnh lên Internet, Grumpe liên tục nhận được thư từ người Việt. Có người viết rằng nhờ ảnh của ông mới biết Hà Nội đầu thập niên 90 trông ra sao; có người nói những bức hình đưa họ trở về tuổi thơ. Năm 2014, sau cuộc phỏng vấn với một tờ báo Việt Nam, bộ ảnh của ông được chia sẻ rộng rãi trên hơn 130 website. Cùng năm, kiến trúc sư Romain Orfeuvre, khi đó phụ trách Trung tâm giao lưu văn hóa phố cổ Hà Nội, liên hệ xin dùng ảnh cho triển lãm về quá trình đô thị hóa của thủ đô. Trong thư gửi Grumpe, Orfeuvre viết những bức ảnh này đã trở thành “tư liệu tham chiếu mỗi khi báo chí Việt Nam muốn minh họa những năm đầu đổi mới”.
Với Grumpe, phần thưởng lớn nhất không phải sự nổi tiếng của bộ ảnh, mà là những lời nhắn từ những người từng là những đứa trẻ trong ảnh năm nào. “Một độc giả viết với tôi: ‘Ông đã tặng tôi tấm vé trở về tuổi thơ’. Có lẽ đó là lời cảm ơn đẹp nhất mà một người cầm máy có thể nhận được”, ông tâm sự.
