Tuyến đường sắt Đà Nẵng - Hội An: 'Cuống rốn' lịch sử và dấu tích phai mờ
Trong chuyến rời Hội An ra Đà Nẵng vào tháng 8 năm 1908, cụ Huỳnh Thúc Kháng đã cùng bảy nhân sĩ khác bị thực dân Pháp dẫn giải đày ra đảo Côn Lôn. Cụ Huỳnh ghi lại trong Tự truyện: "Lúc bấy giờ cùng đi cả thảy 8 người, do chuyến xe lửa đường Hội An ra Đà Nẵng lên tàu thủy". Nhóm này bao gồm các cụ Phan Thúc Duyên, Lê Bá Trinh, Tiểu La và những người khác, tất cả đều là những trí thức yêu nước xứ Quảng.
Hành trình ngắn ngủi của tramway
Cụm từ "do chuyến xe lửa đường Hội An ra Đà Nẵng" nhắc nhớ về tuyến đường sắt Đà Nẵng - Hội An, một công trình giao thông đặc biệt trong lịch sử. Thời đó, tàu chạy mỗi ngày ba chuyến đi về, với những toa chở hàng được thiết kế thông minh: chỉ cần nghiêng toa là hàng hóa tự động trút xuống, giảm thiểu công sức bốc vác. Nhà nghiên cứu Võ Văn Dật đã mô tả chi tiết điều này trong tác phẩm Lịch sử Đà Nẵng 1306-1975.
Tuyến đường này có nguồn gốc từ năm 1902, khi các doanh nhân Pháp là Dérobert và J.Fiard đề xuất với chính quyền Đông Dương về việc xây dựng đường sắt nối liền Đà Nẵng và Hội An, thay thế cho tuyến sông Cổ Cò đang bị nghẽn. Đến năm 1904, do không có ngân sách nạo vét sông, chính quyền quyết định thực hiện dự án tramway với tên gọi Tramway de l'Îlot de l'Observatoire à Faifo (Đường xe điện từ Đài quan sát đến Hội An).
Tuyến đường chạy dọc bờ đông sông Hàn, băng qua vùng cát Ngũ Hành Sơn, với tổng cộng sáu nhà ga: Observatoire, Tiên Sa, Concession Guérin, Cổ Mân, Tourane - Mỹ Khê, và Tourane - Fleuve. Năm 1905, tramway chính thức bắt đầu hoạt động, mang theo những ký ức lịch sử.
Dấu tích biến mất và câu ca dao còn lại
Sau khi cụ Huỳnh Thúc Kháng lên tàu, tramway chỉ hoạt động thêm khoảng tám năm nữa trước khi ngừng hẳn vào năm 1916. Lý do chính là khó khăn trong bảo trì, thường xuyên bị cát lấp, cùng với lượng hành khách và hàng hóa ngày càng giảm. Đầu máy, toa tàu và đường sắt được bán đấu giá vào năm 1917, trong khi nền đường cũ được san phẳng để làm hương lộ, sau này thảm nhựa. Ga cuối ở Hội An trở thành trụ sở Câu lạc bộ của người Pháp, nhưng cũng bị phá hủy trong kháng chiến chống Pháp. Đến nay, hầu như không còn dấu vết nào trên thực địa.
Tuy nhiên, dù chỉ tồn tại 11 năm, tuyến đường sắt này đã kịp lưu lại hình ảnh trong văn hóa dân gian. Ca dao Hội An có câu: "Thiếp gặp chàng tại đàng xe lửa/Chàng gặp thiếp tại cửa nhà ông Rô be/Mấy lời chàng dặn thiếp nghe/Thức khuya dậy sớm, lượm chè mười hai xu…". Nhà nghiên cứu Nguyễn Phước Tương giải thích rằng "đàng xe lửa" chính là đường xe lửa Đà Nẵng - Hội An, còn "nhà ông Rô be" là hãng chế biến chè của ông Derobert tại Hội An thời Pháp thuộc. Dựa vào thời điểm tuyến đường ngừng hoạt động, ông Tương nhận định những câu ca dao này ra đời trước năm 1917.
Từ 'cuống rốn' cũ đến 'xương sống' mới
Nhà nghiên cứu Võ Văn Dật đã sử dụng hình ảnh "cuống rốn" để ví von vai trò của sông Cổ Cò trong mối quan hệ giữa Đà Nẵng và Hội An suốt hơn ba thế kỷ. Khi con đường nước này bị bồi lấp, tramway trở thành "cuống rốn nhân tạo" tạm thời, nhưng cũng nhanh chóng "đứt" sau thời gian ngắn.
Hơn một thế kỷ sau, hình ảnh "cuống rốn" được thay thế bằng "xương sống" mới, với kế hoạch phát triển 16 tuyến đường sắt đô thị tại Đà Nẵng. Thành phố ưu tiên nghiên cứu tuyến đầu tiên nối từ sân bay quốc tế Đà Nẵng đến Hội An, Tam Kỳ và Chu Lai. Ông Lương Thạch Vỹ, Phó giám đốc Sở Xây dựng TP.Đà Nẵng, cho biết đoạn tuyến LRT ở hữu ngạn sông Hàn gợi nhớ đến tramway cũ, dù không trùng khớp hoàn toàn.
Ngày nay, việc tìm kiếm dấu tích trạm khởi đầu ở đảo Cô, sâu trong cảng Tiên Sa, trở nên khó khăn do sự thay đổi lớn với hoạt động container nhộn nhịp. Trong tương lai gần, cảng Tiên Sa sẽ chuyển đổi thành cảng du lịch, khiến hình ảnh xe chở hàng cũng biến mất, giống như dấu tích tramway chỉ còn lại trên những tấm bản đồ cũ.
