Đền Nhạn Tháp, còn được gọi là đền Hồng Long, tọa lạc tại xã Kim Liên, tỉnh Nghệ An. Ngôi đền có từ thời Lý và được trùng tu lớn vào thời Nguyễn để tưởng nhớ Lý Nhật Quang, người con thứ tám của Vua Lý Thái Tổ. Kiến trúc đền gồm hai tòa bái đường và một hậu cung xếp thành hình chữ Đinh.
Di tích Nhạn Tháp hơn 1.300 năm tuổi
Trong khuôn viên đền Nhạn Tháp còn có dấu tích của Nhạn Tháp, một di tích lịch sử cấp quốc gia và là địa điểm linh thiêng trong đời sống văn hóa, tâm linh của người dân địa phương. Trải qua thời gian và biến cố lịch sử, công trình này chỉ còn lại nền tháp. Trao đổi với phóng viên, ông Hoàng Văn Kiểm, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Lịch sử và Văn hóa địa phương tỉnh Nghệ An, cho biết di tích Nhạn Tháp có tuổi đời khoảng hơn 1.300 năm. Các dấu tích còn lại cho thấy đây là một công trình kiến trúc nghệ thuật độc đáo.
Khám phá khảo cổ học
Từ những năm 30 của thế kỷ XX, các học giả người Pháp đã đến nghiên cứu nhưng phải đến năm 1985, những bí ẩn trong lòng đất mới thực sự được phát lộ khi các nhà khảo cổ học Việt Nam cùng ngành Văn hóa tỉnh Nghệ An tổ chức khai quật chân móng Nhạn Tháp. Kết quả cho thấy mặt bằng chân tháp cạnh Nam-Bắc dài 9,6m, cạnh Đông-Tây dài 9m, phần chân tháp cao 2,3m gồm đế cao 0,7m và bệ cao 1,6m.
Các nhà khảo cổ đã tìm thấy một chiếc hộp bằng vàng, bên trong có khoảng 1/3 là than tro, trên bề mặt lớp than tro có hai nửa hình tròn màu trắng đục, trong và mỏng như vỏ trứng gà, đó là xá lị. Hộp đựng xá lị được chia làm hai phần: nắp hộp và thân hộp. Nắp hộp hình chữ nhật, ở bốn rìa cạnh hơi hõm xuống, nhìn tựa như rìa mái nhà, trên đỉnh nắp có băng trang trí hoa văn hoa cúc tròn 6 cánh nhỏ. Phần thân hộp hình chữ nhật, các mép cạnh được gò với kỹ thuật tinh xảo. Ngày 25/12/2017, hộp đựng xá lị bằng vàng này đã được công nhận là bảo vật Quốc gia.
Kiến trúc độc đáo của Nhạn Tháp
Ông Kiểm cho biết, công trình Nhạn Tháp có giá trị rất lớn về kiến trúc và nghệ thuật. Theo tài liệu để lại, Nhạn Tháp có 13 tầng được xây dựng hoàn toàn bằng gạch. Cạnh của tháp được xây theo lối giật cấp, mạch không trùng khít, các viên gạch được đặt theo dạng hỗn độn. Điều đặc biệt, gạch sử dụng dựng tháp có nhiều mẫu mã, kích thước, hoa văn và ít nhất có hơn 10 loại khác nhau. Gạch có nhiều hình thù: hình vuông, hình chữ nhật, có viên được mài nhẵn. Các loại gạch được nung ở nhiều nhiệt độ khác nhau, thậm chí có loại đã nung thành sành.
Có những viên gạch phía bề ngoài được in hoa văn hình lá. Cách ghép tháp không dùng vôi vữa, được xếp lên nhau một cách hỗn độn, không theo một logic nào. Dù trải qua hơn một nghìn năm nhưng đa số viên gạch đều khá nguyên vẹn, màu sắc đẹp, không bị rêu mốc dù phơi ngoài mưa nắng. Những viên gạch này khi được tưới nước có màu đỏ au rất đẹp. Các viên gạch mặt nhám được xếp rất phẳng, tạo nên nét đặc biệt. Phía bên trong, các nhà khảo cổ học đã tìm thấy viên gạch có phù điêu tượng Phật ngồi trên đài sen, được cho là dùng để ốp trang trí tường tháp.
Điểm đến tâm linh và du lịch
"Đây là một điểm đến rất quan trọng của tín ngưỡng Phật giáo và những người thích tìm hiểu về văn hóa lịch sử của địa phương," ông Kiểm cho biết thêm. Di tích Tháp Nhạn tọa lạc bên tả ngạn dòng sông Lam, mang nhiều nét kiến trúc độc đáo, có bề dày lịch sử và kiến trúc nghệ thuật tinh xảo, hiếm nơi nào có được.
Bà Phạm Thị Dịu, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Kim Liên, cho biết trong đề án phát triển du lịch, địa phương đã đưa di tích Nhạn Tháp vào tour du lịch văn hóa tâm linh. Mục đích là giới thiệu, quảng bá đến du khách thập phương về di tích khi họ về thăm quê hương Bác Hồ và nhằm phát huy hơn nữa ý nghĩa văn hóa, lịch sử, tôn giáo của công trình này. Tuy nhiên, vì điều kiện ngân sách còn hạn chế, địa phương mới chỉ có thể cải tạo cảnh quan, dự kiến lắp mái che để bảo vệ dấu tích còn lại của công trình kiến trúc độc đáo này.
