Đền Bạch Mã - Linh thiêng trong tứ đại đền thiêng xứ Nghệ
Trong tâm thức dân gian xứ Nghệ, câu ca "Nhất Cờn, nhì Quả, tam Bạch Mã, tứ Chiêu Trưng" đã trở thành lời truyền tụng về bốn ngôi đền linh thiêng bậc nhất. Trong đó, đền Bạch Mã không chỉ là nơi thờ tự mà còn là chốn neo đậu niềm tin, biểu tượng của khí phách anh hùng. Tọa lạc tại thôn Tân Hà, xã Kim Bảng, tỉnh Nghệ An, ngôi đền có thế đất đắc địa: mặt quay ra sông Lam hùng vĩ, lưng tựa vào núi vững chãi, như chính sự kiên cường của vị tướng được thờ phụng nơi đây.
Huyền tích về Tướng quân Phan Đà và con ngựa trắng
Theo lời kể của ông Phan Sỹ Đường, Thủ từ đền Bạch Mã, ngôi đền thờ Tướng quân Phan Đà - người con của vùng Chi Linh xưa, xuất thân từ gia đình nghèo làm nghề chài lưới. Từ thuở nhỏ, ông đã nổi tiếng thông minh, khỏe mạnh và giỏi võ nghệ. Khi đất nước lâm nguy, Phan Đà tập hợp nghĩa sĩ, ngày đêm rèn quân chờ thời cơ phò vua cứu nước.
Năm 1418, khi Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa Lam Sơn, lập căn cứ ở Trà Lân (Nghệ An), Phan Đà đem toàn bộ lực lượng gia nhập nghĩa quân. Ông lập nhiều chiến công hiển hách, trở thành một trong những tướng lĩnh mưu lược và dũng mãnh nhất. Hình ảnh vị tướng trẻ cưỡi ngựa trắng xông pha trận mạc, "xông vào chỗ không người", khiến quân thù khiếp sợ, từ đó gắn liền với danh xưng Bạch Mã.
Trong một lần cải trang dò la tình hình giặc, Phan Đà bị lộ và rơi vào vòng vây. Dù anh dũng chiến đấu, ông vẫn bị trọng thương. Con ngựa trắng trung thành đã phá vòng vây, đưa chủ tướng vượt sông trở về căn cứ. Khi vừa tới nơi, ông trút hơi thở cuối cùng. Lần theo dấu vó ngựa, nghĩa quân tìm thấy nơi ông ngã xuống đã nổi lên một ngôi mộ lớn. Câu chuyện bi tráng ấy trở thành huyền tích thiêng liêng bên dòng Lam giang.
Sắc phong và giá trị lịch sử
Sau khi lên ngôi năm 1428, vua Lê Lợi đã sắc phong Phan Đà là "Đô thiên đại đế Bạch Mã Thượng đẳng phúc thần", cho lập đền thờ và đưa vào hàng quốc tế. Trải qua các triều đại, đền tiếp tục được ban nhiều sắc phong, tôn xưng là Thượng đẳng tối linh tôn thần. Từ đó, tiếng linh thiêng của đền lan xa, khách bộ hành qua đây đều dừng lại cúi đầu thành kính.
Ông Đường còn chia sẻ: "Trong kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ, khu vực quanh đền ít bị bom đạn tàn phá. Đặc biệt, năm 1930, nơi đây từng là địa điểm họp của chi bộ Đảng đầu tiên tại địa phương, góp phần thắp lên cao trào Xô viết Nghệ Tĩnh".
Lễ hội đền Bạch Mã - Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Hàng năm, vào ngày 9-10/2 âm lịch, lễ hội đền Bạch Mã diễn ra trong không khí rộn ràng, thu hút hàng vạn du khách thập phương. Phần lễ trang nghiêm với các nghi thức rước kiệu, dâng hương, tế truyền thống. Phần hội sôi nổi với nhiều trò chơi dân gian, đặc biệt là trò vật cù - một hình thức thi đấu mang đậm tính cộng đồng, thể hiện sức mạnh và tinh thần đoàn kết của trai tráng trong vùng.
Năm 2019, lễ hội đền Bạch Mã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Từ đó, quy mô tổ chức ngày càng bài bản, trở thành điểm đến văn hóa tâm linh quan trọng của tỉnh Nghệ An. Trong sắc cờ hội rực rỡ, tiếng trống dồn dập, những chàng trai mình trần lực lưỡng lao vào vòng cù giữa tiếng reo hò cổ vũ, tạo nên bức tranh sinh động về một không gian văn hóa đang được trao truyền.
Kiến trúc cổ kính và định hướng phát triển
Trải qua bao biến thiên lịch sử, đền Bạch Mã vẫn giữ được kiến trúc cổ kính với hệ thống nghi môn, hạ điện, trung điện, thượng điện, tả vu, hữu vu đều bằng gỗ lim, chạm khắc tinh xảo hình rồng, phượng, tùng, cúc. Mái ngói rêu phong, cột kèo đen bóng vì khói hương tạo nên vẻ uy nghiêm mà gần gũi. Năm 1994, đền được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa - kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.
Ông Đặng Huy Biền - Trưởng phòng Văn hóa xã Kim Bảng - cho biết: "Địa phương đã quy hoạch mở rộng không gian phía trước đền Bạch Mã để tổ chức lễ hội quy mô, bài bản hơn. Xã cũng định hướng phát triển du lịch gắn với di tích, kết nối Đền Bạch Mã với đảo chè Thanh Chương và Cửa khẩu Thanh Thủy, hình thành chuỗi du lịch sinh thái lịch sử, tâm linh".
Việc UBND tỉnh Nghệ An ban hành Quy hoạch chi tiết Cụm di tích lịch sử văn hóa Tướng quân Phan Đà vào tháng 6/2025 được kỳ vọng tạo nền tảng phát triển đồng bộ, hài hòa giữa bảo tồn và khai thác giá trị di sản.
Mạch nguồn lịch sử tiếp nối
Từ dấu vó ngựa trắng của Tướng quân Phan Đà năm xưa đến bước chân hành hương hôm nay, tất cả tạo nên một mạch nối liên tục của lịch sử. Đền Bạch Mã không chỉ là điểm đến tâm linh, mà còn là nơi người xứ Nghệ tìm về để nhắc nhớ về cội nguồn, về khí phách cha ông.
Giữa nhịp sống hiện đại, tiếng trống hội mỗi mùa xuân vẫn vang lên bên dòng Lam giang, như lời nhắc rằng những giá trị bền vững, lòng trung nghĩa, tinh thần quật khởi và niềm tin vào điều thiện sẽ còn mãi. Hình ảnh vó ngựa trắng năm nào vẫn in bóng trong tâm thức người dân, trở thành biểu tượng bất diệt của lòng dũng cảm và sự trung thành.
