Lễ Hội Nàng Han: Tưởng Nhớ Nữ Anh Hùng Thái Trong Sương Sớm Mùng 5 Tết
Trong màn sương dày đặc bao phủ mường Chiếng Ván thuộc xã Vạn Xuân, tỉnh Thanh Hóa, sáng mùng 5 Tết, con đường dẫn vào hang Mường ở thôn Cang Khèn trở nên rộn ràng với những bước chân nô nức. Dòng người từ các bản trên mường dưới đã men theo cây cầu nhỏ bắc qua sông Nhồng, tìm về nơi được xem là đất thiêng – chốn Nàng Han hóa thân vào núi đá.
Những người phụ nữ trong trang phục truyền thống của dân tộc Thái rực rỡ sắc màu, tạo nên khung cảnh lộng lẫy trong ngày hội. Dân làng tiến về hang Mường, nơi tổ chức lễ cúng tế trang nghiêm. Các bà mo thực hiện nghi lễ cúng tế để tưởng nhớ người nữ anh hùng có công lớn trong việc bảo vệ bản mường.
Âm Vang Cổ Truyền Và Không Gian Linh Thiêng
Tiếng chiêng, tiếng trống vang vọng khắp bản mường, đánh thức không gian và mở đầu cho lễ hội Nàng Han – một trong những lễ hội cổ truyền đặc sắc của đồng bào Thái (Tày Dọ) ở mường Chiếng Ván. Lễ hội này đã chính thức được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2024, khẳng định giá trị văn hóa độc đáo.
Hang Mường nằm tựa lưng vào núi, phía trước là dòng sông Nhồng – trong tiếng Thái có nghĩa là "sông máu", gắn liền với truyền thuyết máu giặc nhuộm đỏ dòng nước. Tương truyền, trong hang có nhũ đá hình thiếu nữ ngồi nghỉ, bên cạnh là voi và ngựa hóa đá – những dấu tích linh thiêng về Nàng Han, tạo nên không gian huyền bí.
Từ sáng sớm, các lễ vật cúng tế đã được mang đến nơi tổ chức. Ban tổ chức thôn Lùm Nưa đã bày biện chu đáo. Bà mo trong trang phục truyền thống đứng trước cửa hang, cất tiếng mo trầm bổng. Bài mo vừa là lời khấn, vừa là bản anh hùng ca ca ngợi người con gái Thái dũng cảm, giả trai tòng quân, lập nhiều chiến công rồi anh dũng hy sinh để bảo vệ bản mường.
Ý Nghĩa Sâu Sắc Và Biểu Tượng Văn Hóa
Lễ hội Nàng Han có ý nghĩa sâu sắc trong tâm thức của người Thái ở Mường Chiếng Ván. Đây là dịp tưởng nhớ người nữ anh hùng – biểu tượng vẻ đẹp và lòng can đảm của người phụ nữ Thái. Giữa không gian thâm u của hang đá, lời mo hòa cùng những động tác múa quạt, múa kiếm, và dải lụa ngũ sắc uốn lượn theo nhịp tay, khiến người dự lễ như thấy Nàng Han cùng quân sĩ hiện về.
Mở đầu phần hội là múa Cá Sa (hát múa quanh cây hoa). Cây hoa được làm thành nhiều tầng với nhiều màu sắc, trên đó gắn các hình nông cụ đan bằng tre nứa và hình con chẫu chàng, con cá, ve sầu. Cây hoa là biểu tượng của cây vũ trụ, thể hiện mong ước cho vạn vật sinh sôi nảy nở.
Trong lời hát khấn nàng Han, bà mo đọc đoạn mo kể về giây phút bi tráng: "Giặc nhìn tỏ mặt nàng, biết nàng là phận gái. Súng nòng dài dập nổ, súng nòng to nhả đạn… Ngựa già mọc cánh bay về núi, quạ rủ nhau về hang…". Những câu mo mộc mạc mà ám ảnh, khắc họa cái chết bi hùng của người nữ tướng.
Truyền Thuyết Và Giá Trị Giáo Dục
Theo truyền thuyết ở mường Chiếng Ván, Nàng Han là chị của Nàng Tóc Thơm – thiếu nữ đẹp người đẹp nết, nổi tiếng với mái tóc dài tỏa hương kỳ lạ. Khi giặc đến cướp phá và đòi bắt Nàng Tóc Thơm, Nàng Han đã khởi binh chống trả, bảo vệ dân làng và em gái. Trong tâm thức người Thái, Nàng Han không chỉ là nhân vật huyền thoại mà còn là biểu tượng của người phụ nữ hội đủ "đẹp người, đẹp nết, giỏi việc nước".
Bà Cầm Thị Ọt, 74 tuổi, xã Vạn Xuân, chia sẻ: "Từ nhỏ tôi đã nghe các bà, các mẹ kể chuyện Nàng Han. Trong tâm thức người già, nàng là hình ảnh phụ nữ Thái vừa dịu dàng vừa gan dạ, dám đánh giặc để giữ bản làng". Lễ hội được tổ chức vào đầu xuân – thời điểm giao hòa đất trời, sau nghi thức ở hang Mường, người dân kéo ra bãi đất rộng bên sườn núi để vui chơi với các trò chơi truyền thống như ném còn, nhảy sạp.
Công Nhận Di Sản Và Bảo Tồn Văn Hóa
Ông Đỗ Doãn Bảy, Giám đốc Trung tâm cung ứng dịch vụ công, UBND xã Vạn Xuân, cho biết lễ hội Nàng Han được công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2024. Theo ông, đây không chỉ là hoạt động văn hóa – tín ngưỡng mà còn thể hiện đạo lý "uống nước nhớ nguồn", "ăn quả nhớ người trồng cây" của người Thái nói riêng và dân tộc Việt Nam nói chung.
Lễ hội vừa là dịp tri ân người anh hùng đã ngã xuống, vừa là không gian giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ. Trong bối cảnh hiện đại hóa, việc lễ hội được công nhận di sản góp phần khẳng định giá trị văn hóa bản địa, gìn giữ tiếng mo, điệu múa, và nghi lễ cổ truyền đang dần mai một.
Chiều xuống, khi phần hội khép lại, trai gái, già trẻ lại quây quần, rượu cần chuyền tay, bà mo buộc chỉ ngũ sắc lên cổ tay từng người để cầu may, cầu phúc. Họ tin rằng linh hồn Nàng Han và Nàng Tóc Thơm vẫn hiển hiện đâu đó, che chở cho mường xa bản gần. Giữa vòng xoáy hiện đại, lễ hội Nàng Han vẫn giữ được cốt lõi linh thiêng và chiều sâu văn hóa, là ký ức tập thể và bản sắc của người Thái nơi miền sơn cước.
