Giếng Chăm Cổ Nhơn Lý: Mạch Nguồn Ký ức Bền Bỉ Bên Bờ Biển Gia Lai
Nép mình bên dải cát vàng và ghềnh đá của làng chài Nhơn Lý, thuộc phường Quy Nhơn Đông, tỉnh Gia Lai, những giếng Chăm cổ vẫn lặng lẽ tồn tại như những "mạch nguồn ký ức" của vùng duyên hải. Trải qua hàng trăm năm dâu bể, giữa lớp lớp sóng biển và những mùa gió bấc khắc nghiệt, các giếng nước ngọt vẫn bền bỉ tuôn chảy, minh chứng sống động cho trí tuệ và dấu ấn văn hóa của cư dân Chămpa xưa trên vùng đất này. Những giếng này đã trở thành mạch sống bền bỉ, nuôi dưỡng người dân làng chài qua nhiều thế hệ.
Bí ẩn 4 tấm ván dưới đáy giếng Chăm
Cách trung tâm tỉnh lỵ Gia Lai khoảng 20 km về hướng đông bắc, làng chài Nhơn Lý được biết đến là điểm nghỉ dưỡng nổi tiếng. Thế nhưng, điều khiến du khách lần đầu đặt chân đến đây không khỏi ngỡ ngàng là sự hiện diện của những giếng nước ngọt trong vắt nằm bên mép sóng. Chỉ cách biển vài chục mét, nhưng mạch nước dưới lòng cát vẫn ngọt lành lạ kỳ. Qua bao mùa hạn khốc liệt, người Nhơn Lý chưa từng nhìn thấy chiếc giếng nào cạn nước.
Một trong những người lưu giữ nhiều ký ức nhất về giếng cổ là cụ Nguyễn Phó, 84 tuổi, sống cạnh giếng Xương Lý, một trong ba giếng nước quan trọng của làng chài. Cụ Phó kể, từ thuở còn thơ ấu, chiếc giếng đã nằm đó, rêu phong và tĩnh lặng giữa làng biển. Không ai trong làng biết chính xác giếng được đào từ khi nào, chỉ biết qua lời truyền đời của cha ông rằng đây là công trình do người Chămpa để lại khi họ từng cư trú trên dải đất ven biển này.
Thời trai trẻ, vì tò mò, cụ Phó từng nhiều lần trèo xuống lòng giếng để quan sát tận mắt. Những gì nhìn thấy khiến cụ nhớ mãi: dưới đáy sâu, bốn tấm ván gỗ được đặt ở bốn góc, ghép thành khung hình trụ vững chắc. Theo cụ Phó, đó chính là "bí quyết" lọc nước tự nhiên của tiền nhân, vừa giữ cho mạch nước luôn trong lành, vừa ngăn cát bùn xâm nhập.
Cụ Phó chia sẻ thêm, thuở ban đầu giếng có dạng hình vuông, được kè bằng đá ong. Qua nhiều lần tu sửa để thuận tiện cho việc gánh nước, phần cổ giếng dần được xây lại bằng đá xanh theo dạng tròn như hiện nay. Sự chuyển tiếp "dưới vuông, trên tròn" ấy theo thời gian trở thành nét kiến trúc đặc trưng, vẫn còn hiện diện ở các giếng cổ Nhơn Lý.
Mạch nước thiêng nuôi làng biển
Trong tâm thức người dân Nhơn Lý, những giếng nước này không chỉ là nơi lấy nước sinh hoạt, mà còn là biểu tượng tâm linh gắn với vận mệnh làng biển. Truyền thuyết địa phương kể rằng nguồn nước nơi đây là lộc thần linh ban tặng, vì thế, người dân gìn giữ giếng như giữ "hồn làng". Trong niềm tin dân gian, mỗi giếng nước là nơi thần linh ngự trị, âm thầm phù hộ cho ngư dân vượt qua những chuyến biển dữ và những mùa hạn khát kéo dài.
Nhưng vai trò của giếng cổ không chỉ nằm trong huyền thoại. Trước khi có hệ thống nước máy, toàn bộ cư dân Nhơn Lý đều phụ thuộc vào nguồn nước từ những giếng này. Ngay cả hôm nay, sau mỗi buổi tắm biển, nhiều ngư dân vẫn giữ thói quen ghé giếng múc vài gàu nước ngọt dội lên người. Nghi thức đời thường ấy đã bền bỉ đi qua nhiều thế hệ, như một cách nối dài ký ức làng chài.
Đặc biệt, trong đợt bão số 13 vừa qua, khi điện lưới phía đông tỉnh Gia Lai bị tê liệt khiến nước máy gián đoạn, những giếng cổ này lại một lần nữa trở thành "nguồn sống" của cả làng. Hình ảnh người dân xếp hàng dài bên miệng giếng rêu phong gợi nhớ một thời gian khó nhưng đậm nghĩa xóm làng.
Phát triển du lịch gắn với di sản
Theo ông Nguyễn Thành Danh, Phó chủ tịch UBND phường Quy Nhơn Đông, hệ thống giếng Chăm cổ có giá trị đặc biệt về văn hóa và đời sống cộng đồng. Đây không chỉ là nguồn nước sạch mà còn là không gian sinh hoạt chung, nơi lưu giữ nhiều phong tục truyền thống.
Ông Danh cho biết: "Chúng tôi luôn khuyến khích các hộ dân và cộng đồng tham gia phát triển du lịch cộng đồng gắn với di sản, trong đó có giếng cổ như một điểm dừng chân trải nghiệm văn hóa làng chài. Một số tour du lịch trải nghiệm hiện nay đã đưa du khách đến thăm giếng cổ, nghe kể truyền thuyết về nguồn nước ngọt bên bờ biển, chụp ảnh check-in...".
Du khách đến làng chài hôm nay, giữa tiếng sóng và mùi gió mặn, có thể dừng lại bên miệng giếng cổ, lắng nghe chuyện xưa và chạm tay vào làn nước mát lành đã chảy suốt nhiều thế kỷ. Những giếng Chăm cổ này không chỉ là di sản quý giá mà còn là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, thu hút sự quan tâm của du khách và các nhà nghiên cứu văn hóa.
