Chỉ một ngày sau khi ký kết các thỏa thuận hợp tác mới với Liên minh châu Âu (EU), Tổng thống Volodymyr Zelensky đã quyết định miễn nhiệm Bộ trưởng Quốc phòng Mykhailo Fedorov. Theo báo The Kyiv Independent, ông Fedorov là quan chức thứ tư rời vị trí này kể từ khi giao tranh toàn diện nổ ra hồi đầu năm 2022. Động thái diễn ra vào thời điểm nhạy cảm khi Kyiv đang gấp rút tìm kiếm tên lửa đánh chặn Patriot và thúc đẩy hàng loạt chương trình hợp tác quốc phòng trị giá hàng tỷ USD với các đồng minh.
Nhiều quan chức và chuyên gia cảnh báo việc miễn nhiệm đột ngột cùng khoảng trống lãnh đạo tại Bộ Quốc phòng có thể làm gián đoạn các mối quan hệ mà Ukraine dày công xây dựng với phương Tây trong giai đoạn then chốt của cuộc xung đột. Những thay đổi nhân sự liên tiếp tại một trong những bộ quan trọng nhất cũng đặt ra câu hỏi về tính ổn định trong điều hành quốc phòng.
Tác động tới quan hệ đối ngoại
Trong thời gian giữ cương vị Bộ trưởng Quốc phòng, ông Fedorov được biết đến là người thúc đẩy hiện đại hóa lực lượng vũ trang Ukraine, đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ và thiết bị bay không người lái (UAV). Ông cũng góp phần xây dựng quan hệ chặt chẽ với nhiều đối tác phương Tây, qua đó đẩy nhanh tiến độ viện trợ cho Kyiv.
Tuy nhiên, biến động nhân sự đã tác động rõ rệt tới nội bộ Bộ Quốc phòng. Một nhân viên của bộ này đề nghị giấu tên cho biết việc liên tục thay đổi lãnh đạo khiến nhiều cán bộ xin nghỉ việc vì lo ngại định hướng hoạt động trong tương lai. Khi các ưu tiên thay đổi, những sáng kiến trước đó không còn được tiếp tục, khiến nhiều người chuyển sang công việc khác.
Ủy viên Quốc phòng Liên minh châu Âu (EU) Andrius Kubilius thừa nhận bất ngờ trước quyết định này bởi chỉ một ngày trước đó hai bên vừa ký kết thêm các thỏa thuận hợp tác mới. Trong khi đó, Bộ trưởng Quốc phòng Đức Boris Pistorius và Đại sứ EU tại Ukraine Katarina Mathernova đều dành đánh giá tích cực cho quá trình hợp tác với ông Fedorov. Một số nhà ngoại giao phương Tây cũng đánh giá cao năng lực điều hành của ông trong việc duy trì quan hệ hợp tác hiệu quả với đối tác quốc tế.
Những con số trong nhiệm kỳ ngắn ngủi
Dù chỉ tại nhiệm hơn sáu tháng, ông Fedorov từng công bố Ukraine đã huy động khoảng 40 tỷ USD viện trợ quân sự trong năm nay, chưa bao gồm các khoản vay từ EU, thông qua ba cuộc họp theo cơ chế Ramstein mà ông tham dự. Trong cùng thời gian, Ukraine cũng mở rộng hợp tác quốc tế về UAV với một số đối tác tại châu Âu và Trung Đông.
Chủ tịch Ủy ban Đối ngoại Quốc hội Ukraine Oleksandr Merezhko nhận định ông Fedorov nhận được sự tín nhiệm từ nhiều đối tác phương Tây. Theo ông, trong quan hệ quốc tế, mối quan hệ cá nhân giữa những người trực tiếp tham gia đàm phán có thể thúc đẩy tiến trình hợp tác, nhất là trong các lĩnh vực cần phối hợp thường xuyên.
Ngoài kênh liên chính phủ, ông Fedorov còn thiết lập mối quan hệ với lãnh đạo nhiều doanh nghiệp công nghệ lớn của Mỹ. Ông từng thuyết phục tỷ phú Elon Musk hạn chế khả năng tiếp cận dịch vụ Starlink của lực lượng Nga tại các vùng lãnh thổ do Moskva kiểm soát, đồng thời thúc đẩy hợp tác với Palantir để ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong lĩnh vực quốc phòng. Theo The Atlantic và The Kyiv Independent, sau khi ông Fedorov rời cương vị, Văn phòng Tổng thống Ukraine được cho là phải tìm các đầu mối trung gian để duy trì liên lạc với ông Musk.
Thách thức phòng không và nỗi lo thiếu tên lửa Patriot
Việc thay đổi lãnh đạo diễn ra trong bối cảnh Ukraine tiếp tục hứng chịu các cuộc tấn công bằng tên lửa và cần bổ sung đạn đánh chặn phòng không. Ông Serhii "Flash" Beskrestnov, cựu cố vấn của ông Fedorov, cho rằng Ukraine không còn nhiều tên lửa PAC-3, loại đạn đánh chặn hiện đại của hệ thống Patriot chuyên đối phó tên lửa đạn đạo. Người phát ngôn Không quân Ukraine không bình luận về thông tin này.
Theo The Kyiv Independent, một trong những ưu tiên của ông Fedorov là thúc đẩy đồng minh tiếp tục hỗ trợ Patriot thông qua sáng kiến PURL của NATO và cơ chế Jumpstart của Mỹ. Hiện khoảng 75% số tên lửa Patriot Ukraine tiếp nhận được cung cấp qua PURL. Nghị sĩ đối lập Yaroslav Yurchyshyn cho rằng ông Fedorov cùng đội ngũ đã duy trì sự quan tâm của các đối tác đối với các cơ chế này trong bối cảnh Kyiv vẫn phải vận động hỗ trợ quốc phòng từ bên ngoài.
Ông Ihor Fedirko, Giám đốc điều hành Hội đồng Công nghiệp Quốc phòng Ukraine, nhấn mạnh việc thực hiện đúng cam kết về tiến độ và yêu cầu kỹ thuật là yếu tố tạo dựng niềm tin với đối tác. Nếu nhân sự lãnh đạo hoặc các ưu tiên chính sách thay đổi quá thường xuyên, quá trình phối hợp có thể gặp nhiều khó khăn hơn.
Nguồn cung tên lửa Patriot hiện chịu sức ép do nhu cầu toàn cầu tăng cao trong khi năng lực sản xuất còn hạn chế. Ông Fedorov từng thúc đẩy nhiều phương án bổ sung nguồn cung, từ vận động các nước châu Âu chia sẻ kho dự trữ đến đàm phán với Đức về khả năng cung cấp thêm tên lửa PAC-2. Ông cũng khởi động mua bổ sung một số loại khí tài, trong đó có PAC-3, thông qua Chương trình cho vay hỗ trợ Ukraine.
Một quan chức EU thừa nhận việc ông Fedorov bị miễn nhiệm có thể ảnh hưởng đến tiến độ của kế hoạch này. Dù vậy, hợp đồng mua PAC-3 của EU vẫn đang hoàn tất thủ tục hành chính, còn việc Đức bàn giao PAC-2 dự kiến sớm nhất đến năm 2027, nên chưa thể giải quyết tình trạng thiếu hụt cấp bách hiện nay.
Hệ lụy của việc thay tướng liên tiếp
Ông Arthur Pereverziev, người đứng đầu Dự án Cải cách Mua sắm Quốc phòng và từng là cố vấn Bộ Quốc phòng Ukraine, cho biết mỗi lần thay đổi lãnh đạo bộ này khiến hệ thống vận hành bị chững lại từ hai đến sáu tháng, tùy thuộc tốc độ bộ máy mới kiện toàn. Ông Fedorov chỉ giữ cương vị hơn sáu tháng, tương đương thời gian tại nhiệm của người tiền nhiệm Denys Shmyhal. Ông Pereverziev cho rằng quá trình bàn giao giữa các đời lãnh đạo thường không được chuẩn hóa, khiến đội ngũ mới gần như phải bắt đầu lại từ đầu.
Nghị sĩ Yurchyshyn nhận định việc thay thế một bộ trưởng chủ chốt chỉ sau sáu tháng tại nhiệm là điều khó lý giải và có thể để lại nhiều hệ lụy. Ông nói: "Các thể chế phương Tây vốn coi trọng tính ổn định và không quen với việc thay đổi lãnh đạo quá thường xuyên hoặc thiếu cơ sở thuyết phục. Điều họ cần là những mối quan hệ hợp tác rõ ràng, minh bạch và có thể dự báo - nền tảng mà cựu Bộ trưởng Fedorov đã dành nhiều thời gian để gây dựng."
Bộ Quốc phòng Ukraine trong giai đoạn chuyển tiếp
Sau quyết định miễn nhiệm, Bộ Quốc phòng Ukraine bước vào giai đoạn chuyển tiếp nhân sự. Một số người biểu tình bày tỏ mong muốn ông Fedorov quay trở lại cương vị cũ, trong khi Tổng thống Zelensky chưa đưa ra tín hiệu xem xét khả năng này. Về phần mình, ông Fedorov cho biết sẽ không đảm nhiệm vị trí nào khác ngoài chức Bộ trưởng Quốc phòng.
Hiện Bộ Quốc phòng do ông Yevhenii Khmara, cựu quyền lãnh đạo Cơ quan An ninh Ukraine (SBU), tạm thời điều hành. Ông Khmara chưa được đề cử chính thức vào cương vị bộ trưởng. Theo quy trình, việc bổ nhiệm chính thức nhiều khả năng được xem xét sau khi Quốc hội Ukraine kết thúc kỳ nghỉ vào ngày 18/8.
Trong thời gian tới, vẫn chưa rõ ai sẽ chính thức giữ ghế Bộ trưởng Quốc phòng. Theo các chuyên gia, việc sớm ổn định bộ máy có ý nghĩa quan trọng để bảo đảm tính liên tục của các chương trình hợp tác quốc phòng đang triển khai, trong đó có dự án phát triển UAV và tăng cường năng lực phòng không.
