Tổng thống Mỹ Donald Trump đã hạ cánh xuống Pháp vào ngày 15/6 để tham dự Hội nghị Thượng đỉnh G7 tại thị trấn nghỉ dưỡng Évian-les-Bains. Khác với tâm thế căng thẳng của những tuần trước, ông mang theo một thỏa thuận với Iran, hứa hẹn chấm dứt các hành động thù địch và mở lại eo biển Hormuz – tuyến hàng hải vận chuyển gần 1/5 lượng dầu mỏ toàn cầu. Đây được xem là cơ hội để ông Trump thể hiện hình ảnh một nhà đàm phán thành công.
Bầu không khí căng thẳng tại G7
Tuy nhiên, nhiều đồng minh châu Âu vẫn hoài nghi về cách xử lý của ông Trump đối với cuộc khủng hoảng Iran và chiến tranh Ukraine. Max Bergmann, Giám đốc chương trình châu Âu tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), nhận xét: “Đây giống một buổi họp gia đình đầy gượng gạo hơn là một hội nghị của những đồng minh thân thiết”. Theo ông, các lãnh đạo đều cố tránh đối đầu công khai, nhưng nguy cơ bùng phát tranh cãi luôn hiện hữu.
Cuộc chiến Iran và Ukraine là trọng tâm
Cuộc chiến với Iran là chủ đề phủ bóng lên toàn bộ chương trình nghị sự. Kể từ khi Washington phát động chiến dịch quân sự nhằm vào Tehran vào cuối tháng 2, giá năng lượng toàn cầu đã tăng mạnh do hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz bị gián đoạn. Ông Trump nhiều lần chỉ trích các đồng minh châu Âu vì không tham gia tích cực vào nỗ lực bảo vệ tuyến hàng hải này. Ngược lại, nhiều nước châu Âu cho rằng Mỹ đã hành động đơn phương trong một cuộc chiến có thể tránh được.
Tổng thống Pháp Emmanuel Macron từng mô tả chiến dịch quân sự của Washington là “nằm ngoài khuôn khổ luật pháp quốc tế”. Giờ đây, khi ông Trump tuyên bố đạt thỏa thuận với Tehran, các lãnh đạo G7 phải đối mặt với câu hỏi làm thế nào để bảo đảm thỏa thuận được thực thi và ngăn Iran phát triển vũ khí hạt nhân. Theo các quan chức Mỹ, ông Trump sẽ thúc giục đồng minh tham gia một cơ chế an ninh mới tại eo biển Hormuz. Pháp và Anh đã bày tỏ sẵn sàng thành lập liên minh hỗ trợ rà phá thủy lôi và bảo đảm tự do hàng hải.
Ngày 16/6, lãnh đạo Ai Cập, Qatar và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) cũng sẽ tham gia các cuộc thảo luận tại Évian theo lời mời của ông Macron, cho thấy hồ sơ Trung Đông đang trở thành trọng tâm của hội nghị.
Nếu Iran là nơi ông Trump muốn thể hiện thành công ngoại giao, thì Ukraine lại là hồ sơ khiến các đồng minh châu Âu lo ngại nhất. Trong cuộc gặp căng thẳng tại Phòng Bầu dục năm ngoái, ông Trump từng nói với Tổng thống Volodymyr Zelensky rằng Ukraine “không có quân bài nào trong tay” và gây sức ép buộc Kyiv chấp nhận ngừng bắn. Tuy nhiên, cục diện chiến trường đang thay đổi, và nhiều chuyên gia cho rằng khả năng cầm cự của Kyiv mang lại cho Washington đòn bẩy lớn hơn trong đàm phán với Moscow. Dù vậy, họ không chắc ông Trump có sẵn sàng sử dụng lợi thế đó hay không.
Cách tiếp cận thực dụng của ông Trump khiến châu Âu lo ngại. Ông nhiều lần nhấn mạnh ưu tiên hàng đầu là “kết thúc chiến tranh càng nhanh càng tốt”, ngay cả khi điều đó đồng nghĩa với những thỏa hiệp về lãnh thổ. Pháp và nhiều nước châu Âu phản đối mạnh mẽ khả năng Ukraine phải nhượng đất cho Nga. Một quan chức Điện Élysée cho biết Paris muốn G7 tái khẳng định cam kết hỗ trợ Kyiv và bảo vệ chủ quyền của nước này.
Tâm trạng ông Trump là biến số lớn
Những người từng tham dự các hội nghị G7 cùng ông Trump đều hiểu rằng tâm trạng của ông có thể ảnh hưởng đáng kể đến bầu không khí chung. Trước khi tới Pháp, ông vừa tổ chức một sự kiện UFC hoành tráng tại khuôn viên Nhà Trắng nhân dịp sinh nhật lần thứ 80 của mình. Trong quá khứ, các cuộc gặp với lãnh đạo phương Tây không phải lúc nào cũng mang lại trải nghiệm tích cực. Tại G7 năm 2018 ở Canada, ông từ chối ký tuyên bố chung và công khai chỉ trích Thủ tướng Canada Justin Trudeau là “rất không trung thực và yếu đuối”. Một năm sau, ông thậm chí đặt câu hỏi liệu G7 có còn cần thiết hay không.
Nhằm tránh lặp lại những căng thẳng đó, Tổng thống Macron đã có nhiều động thái được xem là “chiều lòng” người đồng cấp Mỹ. Pháp lùi lịch hội nghị một ngày để không trùng với sự kiện UFC và sau khi hội nghị kết thúc, ông Macron sẽ mời ông Trump dự tiệc tối riêng tại Cung điện Versailles. Cựu phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Mỹ Ned Price nhận xét trên NBC News: “Đó là một lời mời được thiết kế rất khéo léo cho một nhà lãnh đạo yêu thích sự trang trọng và biểu tượng”.
Kỳ vọng thấp và những khác biệt sâu sắc
Điểm đáng chú ý nhất của hội nghị năm nay là kỳ vọng về các kết quả cụ thể gần như ở mức thấp nhất trong nhiều năm. Ban tổ chức xác nhận sẽ không có tuyên bố chung được toàn bộ lãnh đạo ký kết – điều từng là thông lệ của G7. Thay vào đó, các nước chỉ dự kiến thông qua một số tuyên bố riêng lẻ về khoáng sản chiến lược, y tế và bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng. Sự thay đổi này phản ánh mức độ khác biệt ngày càng lớn giữa Mỹ và các đồng minh về những vấn đề địa chính trị cốt lõi.
Trong khi châu Âu muốn duy trì sức ép tối đa lên Nga và bảo vệ trật tự quốc tế dựa trên luật lệ, ông Trump ưu tiên các thỏa thuận thực dụng nhằm chấm dứt xung đột nhanh chóng. Ngay cả cách nhìn về quan hệ đồng minh cũng khác biệt. Nhiều người ở châu Âu cho rằng Mỹ đã để họ “tự xoay xở” với cuộc chiến Ukraine, trong khi ông Trump lại tin rằng các đồng minh không sẵn sàng hỗ trợ Washington khi Mỹ cần họ ở Trung Đông.
Một quan chức Liên minh châu Âu nhận xét: “Nghịch lý là Mỹ nói châu Âu cần làm nhiều hơn ở Iran, còn nhiều người châu Âu lại cho rằng Mỹ đã bỏ mặc họ với Ukraine. Cả hai phía đều có lý lẽ của riêng mình”.
Trước thềm hội nghị, cả Tổng thống Putin và Tổng thống Zelensky đều gọi điện chúc mừng sinh nhật ông Trump. Mỗi người đều tranh thủ truyền tải thông điệp của mình. Ông Zelensky nhấn mạnh vị thế của Ukraine đang được củng cố, còn ông Putin dành nhiều lời ca ngợi “ý chí chiến đấu và khả năng vượt qua khó khăn” của nhà lãnh đạo Mỹ.
Những thông điệp trái chiều đó phản ánh đúng tình thế mà ông Trump phải đối mặt tại Évian. Ông đến Pháp với tham vọng chứng minh rằng mình có thể mang lại hòa bình ở Trung Đông và chấm dứt chiến sự Ukraine. Nhưng để đạt được điều đó, ông cần thuyết phục không chỉ Iran hay Nga, mà cả những đồng minh châu Âu đang ngày càng nghi ngờ về cách tiếp cận của Washington.
Trong khung cảnh yên bình của thị trấn nghỉ dưỡng bên hồ Geneva, hội nghị G7 năm nay mang ý nghĩa vượt xa một cuộc gặp thường niên. Nó trở thành phép thử cho sự gắn kết của phương Tây trong một thế giới đang bị chia cắt bởi chiến tranh, cạnh tranh quyền lực và những khác biệt ngày càng sâu sắc về cách thức duy trì trật tự quốc tế. Câu hỏi lớn nhất còn bỏ ngỏ là liệu ông Trump có thể biến “buổi họp gia đình gượng gạo” này thành một bước ngoặt ngoại giao, hay những bất đồng hiện tại sẽ tiếp tục khoét sâu khoảng cách giữa Mỹ và các đồng minh truyền thống.
