Không nhiều vùng đất trên bản đồ thế giới lại gây ra nhiều tranh luận như Greenland. Một hòn đảo chỉ hơn 57.000 dân, phần lớn bị băng tuyết bao phủ, nhưng lại liên tục xuất hiện trong các tính toán chiến lược của các cường quốc. Trong cuốn Greenland sẽ vào tay ai?, chuyên gia địa chính trị Elizabeth Buchanan lần theo hơn một nghìn năm lịch sử của Greenland để lý giải vì sao hòn đảo này ngày càng thu hút sự quan tâm của Mỹ, Đan Mạch và các cường quốc khác. Từ đó, cuốn sách đặt ra câu hỏi lớn hơn: Điều gì khiến hòn đảo này trở nên quan trọng đến vậy trong thế kỷ XXI?
Từ vùng ngoại vi đến điểm nút quyền lực
Từ lâu, Greenland thường bị nhìn như một vùng đất biệt lập ở rìa thế giới. Nhưng lịch sử của Greenland cho thấy hòn đảo này từ lâu đã gắn với những tuyến kết nối và lợi ích chiến lược ở khu vực Bắc Đại Tây Dương. Những người Viking đặt chân đến đây vào khoảng năm 980, biến nó thành một tiền đồn xa xôi của thế giới Bắc Âu. Sự tồn tại của họ kéo dài hàng thế kỷ trước khi biến mất một cách bí ẩn vào khoảng thế kỷ XV - một câu hỏi lịch sử vẫn chưa có lời giải dứt khoát, khí hậu khắc nghiệt, sự đứt gãy thương mại hay chính sự cô lập địa lý đã khiến cộng đồng này biến mất?
Sau thời Viking, Greenland dần rơi vào ảnh hưởng của Đan Mạch, trở thành thuộc địa và sau đó là vùng lãnh thổ tự trị. Tuy nhiên, vị trí địa lý đặc biệt khiến Greenland chưa bao giờ thực sự nằm ngoài các tính toán chiến lược của những cường quốc có lợi ích ở Bắc Đại Tây Dương. Ngay cả trong Thế chiến II và Chiến tranh Lạnh, Greenland tiếp tục giữ vai trò quan trọng. Các căn cứ quân sự, hệ thống radar cảnh báo sớm và sự hiện diện của Mỹ biến hòn đảo này thành một phần trong cấu trúc an ninh Bắc Đại Tây Dương, trở thành một mắt xích quan trọng trong cấu trúc phòng thủ của Bắc Mỹ.
Bước sang thế kỷ XXI, biến đổi khí hậu làm tan lớp băng dày hàng nghìn năm, mở ra khả năng tiếp cận các nguồn tài nguyên khoáng sản và những tuyến hàng hải mới ở Bắc Cực. Điều đó khiến Greenland ngày càng thu hút sự quan tâm của các cường quốc, đặc biệt là Mỹ. Trong góc nhìn của cường quốc này, Greenland nằm gần Bắc Mỹ hơn là châu Âu nếu xét trên bản đồ địa lý. Chính trong bối cảnh đó, phát biểu của Donald Trump về việc muốn mua Greenland không chỉ gây tranh cãi, mà còn cho thấy vị trí đặc biệt của hòn đảo này trong các tính toán chiến lược của Mỹ.
Bốn kịch bản cho Greenland trong thế kỷ XXI
Sau khi nhìn lại lịch sử của Greenland, Buchanan dành phần cuối cuốn sách để bàn về những hướng phát triển có thể xảy ra với hòn đảo này trong thế kỷ XXI. Bà đưa ra bốn kịch bản, không phải để dự đoán chắc chắn, mà để phác họa những lựa chọn có thể định hình tương lai của Greenland.
Kịch bản thứ nhất là Greenland tách khỏi Đan Mạch theo một lộ trình có kiểm soát. Theo tác giả, đây là kịch bản êm nhất, trong đó Nuuk và Copenhagen đạt được thỏa thuận dần dần về chuyển giao quyền lực. Greenland tiến tới độc lập nhưng vẫn duy trì quan hệ ổn định với Đan Mạch.
Kịch bản thứ hai là độc lập trong xung đột. Greenland thúc đẩy mạnh mẽ quyền tự quyết, trong khi Đan Mạch phản ứng để bảo vệ lợi ích chiến lược, kinh tế và an ninh. Quá trình này có thể kéo dài, nhiều tranh cãi và không loại trừ căng thẳng.
Kịch bản thứ ba là Greenland trở thành một phần của Mỹ, một khả năng từng được nhắc đến trong các tranh luận chính trị, đặc biệt sau đề xuất mua lại Greenland của ông Donald Trump. Tuy nhiên, Buchanan cho rằng kịch bản này hiện khó xảy ra do không nhận được sự ủng hộ rộng rãi từ người dân Greenland.
Kịch bản cuối cùng là giữ nguyên hiện trạng. Greenland tiếp tục là vùng lãnh thổ tự trị thuộc Đan Mạch, trong khi Mỹ và các cường quốc khác gia tăng ảnh hưởng thông qua kinh tế, khoa học, quân sự và ngoại giao.
Điều quan trọng là không kịch bản nào hoàn toàn loại trừ các kịch bản còn lại. Greenland có thể đồng thời tiến gần hơn tới tự trị, nhưng cũng bị kéo sâu hơn vào cạnh tranh cường quốc. Đây chính là điểm Buchanan muốn nhấn mạnh: tương lai Greenland không phải một đường thẳng, mà là một trạng thái giằng co liên tục.
Từ những kịch bản đó, cuốn sách đặt ra một câu hỏi lớn hơn: trong thế giới hiện đại, sở hữu một vùng đất có còn đồng nghĩa với kiểm soát nó hay không? Buchanan gợi ý rằng câu trả lời có thể là không. Quyền lực ngày nay không chỉ nằm ở chủ quyền lãnh thổ, mà còn ở khả năng tiếp cận, ảnh hưởng và định hình các quyết định chiến lược.
Cuốn sách cho thấy Greenland không chỉ là một hòn đảo ở Bắc Cực. Đó là nơi các vấn đề về địa lý, tài nguyên, an ninh và quyền lực quốc tế cùng giao cắt. Và có lẽ, như câu hỏi mà cuốn sách gợi mở, điều đáng quan tâm không chỉ là Greenland sẽ thuộc về ai, mà là hòn đảo này sẽ đóng vai trò gì trong trật tự địa chính trị đang thay đổi của thế kỷ XXI.
