Mùa Cá Mòi Trên Sông Rào Nan: 'Lộc Trời' Đầu Xuân Và Nhịp Sống Rộn Ràng
Những ngày đầu xuân, khi hoàng hôn vừa buông xuống, khúc sông Rào Nan trước mặt làng Linh Cận Sơn bỗng chuyển mình một cách kỳ lạ. Trên mặt nước lấp loáng ánh đèn, những chiếc thuyền nhỏ nhấp nhô theo nhịp sóng, trong khi dưới sông, lưới thả giăng mắc như mạng nhện. Trên bờ, người dân và thương lái tụ tập đông đúc, háo hức chờ đợi những mẻ cá đầu tiên của mùa.
Từ Ruộng Đồng Ra Sông Nước: Nghề Phụ Mang Lại Thu Nhập Chính
Ông Trần Đình Trường, Trưởng thôn Linh Cận Sơn, chia sẻ: "Thôn chúng tôi chủ yếu làm nông nghiệp, nhưng cứ đến mùa cá mòi, bà con lại tạm gác ruộng vườn để giăng lưới, quay rớ như những ngư dân thực thụ. Chỉ trong vài tháng ngắn ngủi, hoạt động này giúp nhiều gia đình cải thiện thu nhập đáng kể."
Vợ chồng ông Mai Duy Chinh và bà Trần Thị Hiên là minh chứng sống động cho truyền thống này. Dù ông Chinh từng là cán bộ xã nay đã nghỉ hưu và bà Hiên vẫn làm nông, nhưng mỗi khi mùa cá về, họ lại tranh thủ ra sông thả lưới. "Không ai biết cá mòi có ở đây từ khi nào. Chỉ nghe kể rằng từ khi đập thủy lợi Rào Nan được xây dựng năm 1969, cá không thể ngược dòng thêm nữa nên quần tụ và sinh sản tại khúc sông này", ông Chinh giải thích.
Công Cụ Và Kinh Nghiệm Săn Cá Truyền Thống
Theo kinh nghiệm đúc kết qua nhiều thế hệ, ban ngày cá mòi thường di chuyển ở độ sâu từ 3 đến 5 mét, nhưng khi đêm xuống, chúng lại áp sát mép nước. Người dân sử dụng lưới chuyên dụng ba lớp, sợi mảnh và dài đến 200 mét, có thể giăng từ mặt nước xuống tận đáy sông. Ngoài ra, giàn rớ được xem là "vũ khí" hiệu quả nhất, dù chi phí đầu tư lên đến hơn 20 triệu đồng mỗi giàn khiến không phải hộ nào cũng có điều kiện sở hữu.
Hiện tại, khúc sông dài khoảng 3 km từ chợ Quảng Sơn đến chân đập chỉ có chưa đầy 10 giàn rớ. Ông Mai Xuân Hào, người sở hữu 3 giàn rớ, là một trong những hộ "trúng đậm" nhất mùa này. Ông Hào tâm sự: "Năm nay có tháng nhuận, cuối tháng Chạp cá đã về. Ra Tết Bính Ngọ là lúc cá dày đặc. Có hôm chỉ một lần quay rớ, tôi bắt được gần một tạ cá, bán với giá 40.000 đồng/kg và thu về hơn 3 triệu đồng."
Không Chỉ Là Mưu Sinh: Mùa Cá Như Một Ngày Hội Làng
Với người dân Linh Cận Sơn, săn cá mòi không chỉ là nghề phụ mà còn trở thành nguồn thu chính trong thời gian ngắn ngủi đó. Nhiều gia đình kiếm được tiền triệu mỗi ngày. Quan trọng hơn, mùa cá mòi còn là một "ngày hội" của làng. Mỗi khi có mẻ lưới lớn, hàng trăm người đứng kín bờ sông reo hò, cổ vũ. Tiếng cười nói hòa cùng tiếng nước vỗ, tạo nên không khí rộn ràng hiếm có nơi vùng quê thuần nông.
Đặc Sản Dưới Chân Đập: Hương Vị Độc Đáo Của Cá Mòi
Trên nhiều con sông miền Bắc và miền Trung, cá mòi vẫn có tập tính ngược dòng sinh sản mỗi độ xuân về. Tuy nhiên, cá mòi ở nguồn Rào Nan được đánh giá là béo, thơm và đậm vị hơn cả. Người làng lý giải rằng từ cửa biển vào đến đây là quãng đường dài hàng chục cây số. Cá ngược nước, ủ trứng và "ngậm" đủ vị ngọt của nguồn nước đầu nguồn, khiến thịt săn chắc và hương vị khác biệt so với cá gần biển.
Do ngược dòng vào mùa sinh sản, đa phần cá đều mang trứng. Trứng cá mòi bùi, thơm và giàu dinh dưỡng. Cá có thể chế biến thành nhiều món như chiên giòn, kho, nướng hoặc làm chả. Món phổ biến nhất vẫn là cá mòi chiên giòn – sau khi làm sạch, khía thân, ướp chút muối và nghệ, cá được rán vàng ruộm, ăn cả xương với vị thơm, bùi và ngậy mà không ngấy.
Truyền Thuyết Và Niềm Tin Vào 'Lộc Trời'
Dân gian còn lưu truyền câu chuyện kỳ lạ rằng cá mòi vốn do chim ngói hóa thành. Mùa thu, chim ngói bay ra biển và hóa thành cá; sang xuân, cá lại ngược rừng biến thành chim. Truyền thuyết này lý giải vì sao cá cứ đến mùa lại từ biển vào sông đẻ trứng, và khi mổ, cá có phần mề giống mề chim.
Dù chưa ai kiểm chứng được thực hư, nhưng với người dân Linh Cận Sơn, điều quan trọng nhất là mỗi độ xuân về, cá lại trở lại như một cuộc hẹn không sai. Mùa cá mòi không chỉ là câu chuyện mưu sinh, mà còn là nhịp điệu của ký ức, của niềm tin và của "lộc trời" ban tặng cho vùng quê bên dòng Gianh.
