Đêm Biển Lấp Lánh: Hành Trình Đánh Bắt Cá Cơm Và Nghề Muối Mắm Truyền Thống Ở Quảng Ngãi
Biển đêm lộng gió, ngư dân Võ Xuân Cẩm (65 tuổi, ở phường Trà Câu, Quảng Ngãi) điều khiển tàu cá QNg-48957 TS rẽ sóng ra khơi. Xa xa, đèn điện trên tàu cá lung linh như phố thị về đêm, tạo nên một khung cảnh huyền ảo. Ông Cẩm nhìn vào máy tầm ngư và khấp khởi mừng thầm khi trên màn hình hiện lên vệt vàng rồi chuyển sang đỏ, đó là tín hiệu đàn cá cơm khá nhiều. Ông giảm ga và ra tín hiệu cho bạn chài chuẩn bị buông lưới. Dàn đèn cao áp hai bên mui tàu phụt tắt, tiếng máy nổ giòn vang vọng trong đêm. Tàu rẽ sóng lượn vòng tròn trên biển rộng, bạn chài đứng trên boong thả giàn lưới mành dài gần 400 mét và rộng 40 mét vào lòng biển. Tàu dừng lại khi hai đầu lưới giáp nhau, dàn đèn cao áp bật sáng lòa rọi xuống sóng nước nhấp nhô.
Cuộc Sống Ngư Dân Trên Biển Đêm
Một ngư dân cùng thúng chai rời tàu men theo mép lưới để kịp thời níu giữ khi bị sóng đè lưới, ngăn cá thoát ra ngoài. Hai đầu lưới gắn vào máy kéo đặt trên boong, những đôi tay rắn chắc thoăn thoắt kéo trợ lực cùng máy. Lưng áo bạn chài đẫm mồ hôi trong đêm lạnh, thể hiện sự vất vả của nghề biển. Vòng vây hẹp dần, cá đông đặc trước những ánh mắt rạng ngời niềm vui. Ngư dân dùng vợt lưới múc cá đổ tràn ra bạt trải trên sàn tàu trước khi cho vào thùng nhựa và đưa vào hầm chứa. Mọi người rổn rảng nói cười hòa cùng tiếng máy nổ giòn trên biển đêm, tạo nên không khí lao động sôi nổi. Họ kéo lưới lên sàn, tàu rẽ sóng đi tìm đàn cá khác, tiếp tục hành trình đánh bắt.
Ba mẻ lưới trong đêm thu gần 7 tấn cá cơm khiến ông Cẩm và bạn chài hết sức vui mừng. Tàu quay mũi hướng vào bờ cập cảng Mỹ Á (phường Trà Câu) khi đêm chưa tan. Giá mỗi ký cá cơm tươi 10.000 đồng đem lại cho chủ tàu và bạn chài khoản lãi hơn 60 triệu đồng, một thành quả đáng kể sau một đêm lao động cật lực. Ông Cẩm chia sẻ: "Có đêm chỉ trăm ký nhưng có lúc trúng vài tấn, đêm trước tết bắt được 11 tấn. Gặp khi cá nhiều thì kéo lên rồi chạy vô bán và ra biển đánh tiếp, bất kể đêm ngày", phản ánh tính chất bấp bênh nhưng cũng đầy hy vọng của nghề này.
Nghề Lưới Mành: Từ Quá Khứ Đến Hiện Tại
Nhiều lão ngư ở ven biển Mỹ Á cho biết nghề lưới mành có từ hàng trăm năm trước. Ban đầu, dụng cụ đánh bắt thô sơ nên ngư dân khá vất vả. Họ đứng trên thuyền nhỏ nhìn quanh quất rồi thả giàn lưới ngắn và hẹp vào lòng biển, thuyền tựa chiếc lá mỏng manh trên sóng nước. Hồi lâu, họ ráng sức kéo lưới lên thuyền, vô cùng mệt nhọc. Theo thời gian, tàu cá vỏ gỗ cùng máy kéo lưới, máy tầm ngư dần thay thế thuyền nhỏ và dụng cụ thô sơ, làm cho những chuyến biển đỡ nhọc nhằn hơn trước.
Ngư dân Nguyễn Xết (71 tuổi, Trưởng vạn chài Hải Tân, phường Trà Câu) cho biết: "Bây giờ có máy móc giúp sức nên đỡ cực hơn hồi xưa. Lúc trước chưa có đá lạnh để ướp cá nên giá thấp vì không thể chuyển đến nơi xa. Nhiều người mua cá và luộc qua nước sôi rồi đem phơi khô hay mua rồi gánh về muối mắm", cho thấy sự tiến bộ trong công nghệ đã cải thiện đáng kể đời sống ngư dân.
Nghệ Thuật Muối Mắm Truyền Thống
Ở tuổi 77, bà Võ Thị Lai rành rẽ kỹ thuật muối mắm sau gần 50 năm gắn bó với nghề này. Bà muối nhiều loại cá nhưng ngon nhất là mắm từ cá cơm. Nhà cạnh cửa biển Mỹ Á nên tàu cập bến có nhiều cá là bà ra mua rồi gánh về rửa sạch và vớt ra rổ cho ráo nước. Sau đó, trộn đều 3 cân cá với 1 cân muối rồi cho vào lu sành và đậy kín nắp. Những khách hàng phương xa đến mua mắm của bà chuyển đến bán trên miền núi. Dần dà, bà muối nhiều để bán mắm trong lu cho khách và lọc nước mắm bán dần. Nước mắm sóng sánh tỏa hương thơm đặc trưng khi rót ra chén khiến nhiều người ưa thích.
Bà Lai bật mí bí quyết: "Muốn mắm ngon thì phải mua cá tươi rồi rửa sạch để không còn sứa biển. Nếu trộn cá với muối thấy tay nhơn nhớt thì có sứa biển lẫn vào rồi. Khi đó, phải rửa qua nước muối pha loãng rồi vớt ra rổ cho ráo mới trộn lại, như thế thì mắm không bị hư". Sa Huỳnh nằm ở phía đông - nam tỉnh Quảng Ngãi gắn với nền văn hóa có niên đại khoảng 3.000 năm trước. Nơi đây không có sông mang phù sa đổ ra biển nên nước biển trong xanh, qua đầm Nước Mặn rồi vào đồng ruộng làm nên những hạt muối có vị mặn dịu, lý tưởng cho muối mắm. Bà Lai nhấn mạnh: "Để có mắm ngon thì cá phải tươi, đặc biệt là phải dùng muối Sa Huỳnh. Không chỉ riêng tôi mà nhiều người muối mắm ở đây và những nơi khác đều dùng loại muối này".
Gia Đình Ông Hùng Và Hành Trình Xây Dựng Thương Hiệu
33 năm trước, bà Lê Thị Thùy Trang (53 tuổi) theo chồng là ông Đặng Văn Hùng về làng chài nằm cạnh biển Mỹ Á rồi bén duyên với nghề làm mắm. Bà theo mẹ chồng ra bến mua những rổ cá cơm tươi rói vừa vớt lên từ biển mang về trộn đều với muối và cho vào thùng rồi đậy kín nắp. Chừng 6 tháng sau, bà mở nắp rồi dùng thanh gỗ đảo mắm vào những ngày nắng chói chang. Khi muối đủ 12 - 18 tháng, bà lọc lấy nước mắm. Công việc bận rộn nên ông Hùng nghỉ đi biển để làm mắm cùng vợ, thể hiện sự gắn bó gia đình trong nghề truyền thống.
Mỗi năm, hai vợ chồng bà Trang mua 4 - 5 tấn cá cơm để muối và cho ra 3.000 - 4.000 lít nước mắm mặn mà hương vị biển. Vợ chồng bà còn làm nước mắm nhĩ với hương vị đặc trưng khiến nhiều người xuýt xoa khen ngợi khi thưởng thức. Ông Hùng dùng những thùng gỗ khá lớn, dưới đáy đục thủng lỗ rồi gắn vòi có lắp khóa để làm mắm nhĩ. Bà Trang rửa sỏi thật sạch rồi cho vào đáy thùng, phủ tấm phên đan bằng nan tre vót mỏng và cho cá trộn muối lên trên trước khi đậy kín nắp. Muối mặn làm chín cá, thịt và xương dần tan thành nước. Sau 2 - 3 năm, bà mở khóa vòi gắn vào đáy thùng hứng những giọt mắm thơm nồng, độ đạm khá cao. Mỗi lít nước mắm cá cơm bán với giá 70.000 đồng, nước mắm nhĩ giá 150.000 đồng. Ông bà còn làm mắm cái cá cơm và mắm ruốc xay nhuyễn với dư vị khó phai.
Năm 2023, vợ chồng ông Hùng đặt thương hiệu Nước mắm Mỹ Á và gửi cơ quan quản lý xem xét, công nhận đạt chuẩn OCOP. Sau đó, nước mắm của ông bà được UBND thị xã Đức Phổ, tỉnh Quảng Ngãi (cũ) công nhận đạt chuẩn OCOP 3 sao, một bước tiến quan trọng trong việc nâng cao giá trị sản phẩm địa phương và bảo tồn nghề truyền thống.
