Biến đời sống địa phương thành 'đặc sản' du lịch: Bài học từ Hải Phòng và xu hướng mới
Đầu năm 2022, ngay khi đất nước mở cửa trở lại sau đại dịch, một clip du lịch đã gây sốt cộng đồng mạng. Nội dung đơn giản nhưng đầy cuốn hút: Cửa toa tàu khép lại, những cánh đồng và mái nhà lướt qua ô cửa kính, và ngay trên tàu, bánh mì que nổi tiếng của Hải Phòng xuất hiện như một dịch vụ đặc trưng của ngành đường sắt. Khi tàu dừng ở Ga Hải Phòng, du khách bước xuống và hòa mình vào nhịp sống sôi động của phố cảng, với vô số quán ăn địa phương: bát bánh đa cua nóng hổi, đĩa nem cua bể thơm lừng, hàng ốc vỉa hè đông đúc, hay những quán nhỏ ẩn mình trong ngõ phố cũ.
Khởi nguồn từ sự tình cờ
Trào lưu du lịch ẩm thực (food tour) Hà Nội - Hải Phòng đã bắt đầu một cách hoàn toàn tự phát, đúng với tinh thần của thời đại số. Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, lịch trình linh hoạt nhưng mang đến trải nghiệm chân thực, người thật việc thật, và nhanh chóng nhận được sự tin tưởng từ cộng đồng. Nhận thấy tiềm năng to lớn, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hải Phòng đã có bước đi nhạy bén: tổ chức các hoạt động kết nối, cam kết chất lượng, và công bố danh sách điểm đến gợi ý để du khách có định hướng rõ ràng hơn khi khám phá ẩm thực.
Đây được xem là cách chuẩn hóa vừa đủ, khi thông tin về các cơ sở kinh doanh ẩm thực đường phố tham gia, ký cam kết và cùng vận hành "Food tour Hải Phòng" cho thấy địa phương đã nhìn ra cơ hội vàng. Họ đã biến việc "đi ăn" thành một sản phẩm du lịch có cấu trúc, nhưng lợi ích vẫn được giữ lại trong phố, trong quán, và trong tay người bán hàng địa phương. Du khách từ Hà Nội chỉ cần lên tàu, thưởng thức các món ngon từ lúc khởi hành cho đến khi kết thúc hành trình, tạo nên một trải nghiệm trọn vẹn.
Kết quả ấn tượng và bài học quý giá
Kết quả là, Hải Phòng đã ghi nhận 25.000 lượt khách đến thành phố trong dịp 30/4 - 1/5/2022, với phần lớn trong số họ là vì food tour. Điều thú vị là, food tour Hải Phòng gần như không cần bất kỳ câu chuyện nào đi kèm - thứ mà nhiều địa phương khác đang nỗ lực xây dựng. Chính ẩm thực đã trở thành cách để du khách chạm vào đời sống địa phương với mức độ tiếp xúc cao nhất. Người ta có thể ngắm di tích bằng mắt, nhưng để "nhớ" một thành phố, đôi khi cần một thứ đi thẳng vào ký ức: vị mặn ngọt, độ cay nồng, mùi khói bếp, tiếng xì xèo trên chảo, hay câu chuyện giản dị của bà chủ quán. Vị giác chính là con đường tắt dẫn đến linh hồn của vùng đất.
Xu hướng du lịch trải nghiệm lên ngôi
Xu hướng này không chỉ là cảm tính. Năm 2025, Việt Nam ghi nhận mức tăng trưởng du lịch mạnh mẽ, hướng tới những trải nghiệm sống động hơn tại điểm đến. Lượng khách quốc tế được nhiều nguồn chính thống ghi nhận ở mức kỷ lục, vượt xa thời kỳ trước dịch. Trong bức tranh lớn đó, ẩm thực, đặc biệt là ẩm thực đường phố, đang trở thành một dạng "hạ tầng mềm" kéo khách đi xa hơn và ở lại lâu hơn.
Nhìn sang lĩnh vực lưu trú và trải nghiệm của nền kinh tế chia sẻ, xu hướng "đi sâu vào địa phương" càng trở nên rõ nét. Theo Báo cáo tác động kinh tế của Airbnb tại Việt Nam năm 2024, 82% khách sử dụng dịch vụ này là khách quốc tế, và phần lớn chi tiêu của họ tại điểm đến dành cho ăn uống. Báo cáo cũng chỉ ra xu hướng tăng của các điểm đến ngoài đô thị trong cơ cấu giá trị đặt phòng. Rõ ràng, du khách quốc tế không chỉ cần chỗ ngủ tiện nghi, mà còn muốn "một đời sống để bước vào".
Mở rộng khái niệm du lịch văn hóa
Trước đó, trên trang web của Airbnb, những tour trải nghiệm tự phát hướng vào khách nước ngoài cũng nhận được nhiều đánh giá cao, như tour uống bia hơi ở các quán địa phương "không có trên bản đồ du lịch", tour chụp ảnh đường phố, tour bánh mì, hay thậm chí tour có nhiếp ảnh gia đi kèm chỉ để chụp ảnh khách ở những góc đẹp của điểm đến. Những hướng đi này từng là dòng chảy nhỏ nhưng là dấu hiệu rõ ràng cho thấy sự "lên ngôi" của du lịch trải nghiệm đời sống.
Bên cạnh đó, khái niệm du lịch văn hóa cũng đang được mở rộng ra khỏi phạm vi di sản - bảo tàng - lễ hội theo cách truyền thống. Du lịch dựa vào mùa hoa trên rẻo cao, du lịch chạy marathon hoặc trail với hàng nghìn người tham dự cũng là những hướng đi mới đầy hứa hẹn. Vietnam Mountain Marathon (VMM) thường được nhắc đến như một biểu tượng của du lịch sự kiện - trải nghiệm, khi hàng nghìn vận động viên đổ về Sa Pa, kéo theo nhu cầu lưu trú, ăn uống và khám phá văn hóa bản địa.
Cảnh giác với rủi ro tiềm ẩn
Tuy nhiên, du lịch văn hóa thiên hướng trải nghiệm, khi tăng trưởng nóng, sẽ đối mặt với những rủi ro quen thuộc. Đó là rủi ro về biến tướng di sản và đời sống văn hóa để "chiều" theo cảm xúc của du khách. Trải nghiệm bị "sân khấu hóa" quá mức, công thức hóa, hoặc chạy theo trào lưu có thể khiến nhiều giá trị văn hóa bị làm giả ngay trên chính quê hương mình. Khi mọi thứ được dàn dựng để trở thành "đời sống" theo hình dung có sẵn của khách, đời sống văn hóa dễ bị biến tướng thành màn trình diễn thiếu chân thực.
Kế đó là vấn đề quá tải ở các điểm đến. Một con phố, một bản làng, một cung đường trekking, hay một điểm di tích đều có ngưỡng chịu tải nhất định. Vượt quá ngưỡng này sẽ phá vỡ hoàn toàn đời sống và không gian văn hóa của cộng đồng địa phương. Hình ảnh ùn tắc kéo dài giữa những khúc cua đường núi ở Hà Giang (nay thuộc tỉnh Lào Cai) trong các dịp lễ là ví dụ điển hình cho vấn đề này.
Vai trò then chốt của cộng đồng địa phương
Cuối cùng, rủi ro lớn nhất là khi cộng đồng địa phương không được tham gia đầy đủ, hoặc chỉ tham gia như phần "phụ họa" trong chuỗi giá trị du lịch. Du lịch văn hóa mà lợi ích không nằm lại trong tay người dân thì sớm muộn cũng sẽ suy kiệt, vì nó rút ruột chính nơi mà nó khai thác. Chính vì vậy, trường hợp của Hải Phòng đáng được coi là một mẫu mực trong quản trị du lịch. Sản phẩm "food tour" được định hướng bằng danh sách điểm gợi ý, nhưng trọng tâm vẫn là các quán ăn đường phố. Người bán hàng chính là chủ thể văn hóa, có quyền quyết định về món ăn và hưởng lợi trực tiếp từ dòng khách du lịch.
Khi địa phương tổ chức để các cơ sở tham gia cam kết, tập huấn và cùng vận hành, đó là cách đưa khu vực kinh doanh nhỏ lẻ vào một "luật chơi" chuyên nghiệp hơn, đảm bảo sự bền vững. Khi du lịch văn hóa đi đúng hướng, nó chắc chắn sẽ kéo người ta quay lại, bởi cảm giác đã từng chạm vào hương thầm sắc ẩn của một mảnh đất bằng chính những điều bình thường nhất nhưng cũng khác biệt nhất, ngay tại nơi đó.
