Trong bối cảnh triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW, Đảng và Nhà nước đặc biệt quan tâm đầu tư cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đi cùng với đó là trách nhiệm của các tổ chức và cá nhân trong việc bảo đảm liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ.
Bộ Khoa học và Công nghệ đã ban hành Quyết định số 2557, hướng dẫn về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ. Theo Bộ, hướng dẫn này là tài liệu khung, bao gồm các nội dung cơ bản mang tính định hướng, làm cơ sở để các cơ quan tài trợ kinh phí cho hoạt động nghiên cứu, các tổ chức khoa học và công nghệ cụ thể hóa thành quy tắc nội bộ và triển khai áp dụng trong phạm vi cơ quan, tổ chức của mình.
Mục tiêu của hướng dẫn
Hướng dẫn nhằm góp phần bảo vệ giá trị tri thức, nâng cao chất lượng nghiên cứu, xây dựng văn hóa liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp, đồng thời đề cao trách nhiệm xã hội và tính bền vững trong nghiên cứu. Nội dung hướng dẫn tập trung vào các quy tắc bảo đảm liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp, các biện pháp phòng ngừa vi phạm, cũng như trách nhiệm của các chủ thể liên quan.
Các chủ thể bao gồm: cá nhân hoạt động nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ; tổ chức chủ trì, chủ nhiệm nhiệm vụ, trưởng nhóm nghiên cứu; bộ phận quản lý khoa học và công nghệ; thành viên hội đồng, chuyên gia tư vấn, phản biện, đánh giá; người đứng đầu cơ quan tài trợ kinh phí và tổ chức khoa học và công nghệ.
Các hành vi vi phạm liêm chính khoa học
Tại quyết định vừa ban hành, Bộ Khoa học và Công nghệ đã nêu rõ các hành vi vi phạm liêm chính khoa học, bao gồm:
- Ngụy tạo dữ liệu, kết quả nghiên cứu;
- Giả mạo dữ liệu;
- Đạo văn dưới mọi hình thức;
- Ghi tên tác giả không đúng thực tế hoặc loại bỏ tác giả có đóng góp thực sự;
- Cản trở, đe dọa, ép buộc, can thiệp vào quá trình đánh giá, phản biện, xét duyệt bản thảo công bố khoa học.
Ngoài ra, các hành vi vi phạm đạo đức nghề nghiệp cũng được liệt kê, như che giấu rủi ro gây hậu quả nghiêm trọng, truyền bá thông tin sai sự thật, xuyên tạc kết quả nghiên cứu, không có sự đồng ý tự nguyện của đối tượng nghiên cứu khi nghiên cứu trên người, và tiết lộ dữ liệu nhạy cảm mà không được phép.
Bộ Khoa học và Công nghệ nhấn mạnh rằng ngụy tạo dữ liệu, đạo văn, che giấu xung đột lợi ích hoặc làm sai lệch bản chất nghiên cứu là những vi phạm nghiêm trọng liêm chính khoa học.
Xử lý vi phạm
Quyết định cũng nêu rõ, hành vi vi phạm có nhiều mức độ khác nhau, có thể do lỗi vô ý hoặc cố ý. Do đó, cơ quan tài trợ và tổ chức khoa học và công nghệ có thể căn cứ vào tính chất, mức độ, hậu quả để quy định biện pháp xử lý phù hợp. Các biện pháp bao gồm:
- Nhắc nhở, phê bình;
- Cảnh cáo bằng văn bản;
- Yêu cầu cải chính, xin lỗi công khai;
- Dừng giao chủ trì hoặc tham gia nhiệm vụ khoa học và công nghệ đang thực hiện;
- Không cho phép chủ trì hoặc tham gia thực hiện nhiệm vụ trong thời gian nhất định hoặc vô thời hạn;
- Yêu cầu rút bài báo, ấn phẩm khoa học có liên quan đến hành vi vi phạm;
- Yêu cầu hoàn trả kinh phí đã nhận khi bài báo bị rút hoặc bị kết luận vi phạm;
- Thu hồi kinh phí và các danh hiệu, khen thưởng liên quan đến kết quả vi phạm;
- Sửa đổi, hủy bỏ kết quả đánh giá nhiệm vụ khoa học và công nghệ.
Quy định riêng về AI trong nghiên cứu
Một điểm mới đáng chú ý của hướng dẫn là lần đầu tiên Việt Nam đưa ra quy định riêng về việc sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong nghiên cứu khoa học. Điều 16 quy định rõ: không được sử dụng AI để tạo dữ liệu giả, ảnh giả hoặc tài liệu tham khảo không có thật; không sử dụng tài liệu do AI tạo ra nhưng chưa được kiểm chứng làm tài liệu tham khảo khoa học.
Người sử dụng AI phải công khai tên công cụ, phiên bản và phạm vi sử dụng AI trong quá trình nghiên cứu; ghi rõ các nội dung được hoàn toàn tạo ra bởi AI. Hướng dẫn cũng yêu cầu không đưa dữ liệu mật hoặc chưa công bố lên các nền tảng AI trái quy định pháp luật.
Đặc biệt, văn bản nhấn mạnh AI chỉ được xem là công cụ hỗ trợ và người sử dụng phải chịu trách nhiệm cuối cùng đối với toàn bộ nội dung, sản phẩm hay tài liệu do AI tạo ra.
Trong hoạt động nghiên cứu, hướng dẫn yêu cầu các cá nhân tuân thủ nguyên tắc trung thực, khách quan, minh bạch trong thiết kế nghiên cứu, thu thập, phân tích và đánh giá kết quả; tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ và ghi nhận đầy đủ đóng góp của các tổ chức, cá nhân liên quan.
Đối với quá trình thực hiện nhiệm vụ khoa học và công nghệ, văn bản quy định không được sao chép kết quả của người khác hoặc của chính mình mà không trích dẫn đầy đủ; không che giấu rủi ro; không truyền bá thông tin sai sự thật; không xâm phạm quyền riêng tư; không tiết lộ dữ liệu nhạy cảm nếu chưa được cho phép.
