Một nghiên cứu đột phá được công bố trên tạp chí Science đã vẽ lại bức tranh toàn cảnh về sự biến động đa dạng ngôn ngữ của loài người suốt 12.000 năm, hé lộ một sự thật rúng động: loài người từng có tới 20.000 đến 75.000 ngôn ngữ khác nhau vào thời kỳ đỉnh cao cách đây khoảng 2.000 năm, nhưng phần lớn đã biến mất do sự bành trướng của các đế quốc cổ đại, trước cả khi chủ nghĩa thực dân châu Âu xuất hiện.
Đỉnh cao ngôn ngữ và sự sụp đổ bất ngờ
Theo mô hình toán học tiên tiến do nhóm nghiên cứu của Đại học Yale xây dựng, từ khoảng năm 1000 TCN đến năm 1000 SCN, loài người đã trải qua một “thời kỳ hoàng kim” về ngôn ngữ. Số lượng ngôn ngữ trên Trái Đất có thể lên tới 75.000, cao gấp gần 10 lần so với khoảng 7.600 ngôn ngữ hiện tại. Tuy nhiên, sự đa dạng này bắt đầu suy giảm mạnh mẽ sau năm 1000 SCN, không phải vì thực dân châu Âu, mà vì sự trỗi dậy của các đế quốc tập quyền và đa quốc gia.
Tác giả chính của nghiên cứu, nhà khoa học Damián Blasi, nhấn mạnh: “Sau một giai đoạn tích tụ văn hóa và ngôn ngữ chậm rãi, một vài ngôn ngữ mang ưu thế lớn đã bùng nổ và nhanh chóng quét sạch hầu như mọi tiếng nói yếu thế.” Các đế quốc như La Mã quanh Địa Trung Hải, nhà Hán tại Trung Quốc, hay các quốc gia Ả Rập – Hồi giáo ở Trung Đông và Bắc Phi đã mang theo ngôn ngữ thống trị, buộc các dân tộc bị chinh phục phải sử dụng trong hành chính, thương mại, tôn giáo và giáo dục.
Đế quốc cổ đại – thủ phạm thầm lặng
Quan điểm phổ biến cho rằng chủ nghĩa thực dân châu Âu sau thế kỷ 15 là nguyên nhân chính dẫn đến sự diệt vong của các ngôn ngữ bản địa. Nhưng dữ liệu từ nghiên cứu đã bác bỏ điều này. Quá trình suy vong ngôn ngữ đã diễn ra từ nhiều thế kỷ trước đó. Sự biến mất của một ngôn ngữ không nhất thiết phải đi kèm thảm sát hay lệnh cấm; nó xảy ra một cách âm thầm qua các thế hệ. Những người bị chinh phục dần từ bỏ tiếng mẹ đẻ để thăng tiến xã hội, giao thương và tồn tại. Trẻ em được dạy ngôn ngữ của kẻ thống trị, và qua nhiều đời, tiếng nói nhỏ bé chìm vào quên lãng.
Đồng tác giả Russell Gray từ Đại học Yale nhận định: “Tất cả các ngôn ngữ chúng ta nghe thấy ngày nay thực chất chỉ là những thể may mắn sống sót qua một nút thắt lịch sử vô cùng khắc nghiệt và có tính chọn lọc cao.” Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng nông nghiệp thời Holocene ban đầu thúc đẩy đa dạng ngôn ngữ, khi các cộng đồng định cư lâu dài phát triển biệt lập. Nhưng khi công nghệ và tổ chức chính trị vượt ngưỡng, sự hợp nhất ngôn ngữ chiếm ưu thế.
Cuộc khủng hoảng hiện đại và hy vọng bảo tồn
Bức tranh từ quá khứ cũng cảnh báo về cuộc khủng hoảng ngôn ngữ đang diễn ra. Một phân tích toàn cầu với hơn 6.500 ngôn ngữ cho thấy, nếu không can thiệp khẩn cấp, ít nhất 1.500 ngôn ngữ sẽ biến mất trước năm 2100. Hạ tầng giao thông, đô thị hóa và mạng lưới đường bộ đang tiếp tục tạo “đường dẫn” cho các ngôn ngữ thống trị xâm nhập các cộng đồng thiểu số.
Tuy nhiên, không phải ai cũng đồng tình với nghiên cứu. Nhà ngôn ngữ học Lyle Campbell từ Đại học Hawaii cho rằng các dữ liệu quá xa xôi và thiếu chữ viết, khiến các kịch bản mang tính suy đoán cao, bởi ranh giới giữa ngôn ngữ độc lập và tiếng địa phương thời cổ đại rất mong manh. Dù vậy, đồng tác giả Claire Bowern khẳng định đây là giả thuyết quan trọng, giúp nhìn nhận mức độ đa dạng khổng lồ đã bị xóa sổ trước thời hiện đại. Bà hy vọng phát hiện này cho thấy các dòng chảy chính trị và xã hội không phải là vĩnh cửu – việc bảo tồn ngôn ngữ nguy cấp hoàn toàn có thể nếu con người chủ động hành động.
Như Damián Blasi đã đúc kết, ngôn ngữ không chỉ là công cụ giao tiếp, mà là “kho tàng trí tuệ của con người” – nơi lưu giữ hàng vạn giải pháp độc đáo của thế hệ trước để sinh tồn và hiểu về thế giới. Nghiên cứu mở ra hy vọng rằng, với nỗ lực bảo tồn, nhân loại có thể giữ lại những di sản quý giá này.
