Trong suốt hơn hai thập kỷ, liệu pháp tế bào gốc được xem là trụ cột của y học tái tạo. Tuy nhiên, phần lớn tế bào truyền qua đường tĩnh mạch chưa bao giờ đến được cơ quan cần điều trị. Theo trang tin Longevity.Technology, sau khi vào cơ thể, đa số tế bào mô đệm trung mô (MSC) bị giữ lại trong hệ mao mạch phổi như thể đi qua một “màng lọc”. Những tế bào còn sót lại nhanh chóng bị hệ miễn dịch đào thải, khiến hiệu quả điều trị chỉ dừng ở tín hiệu cận tiết ngắn hạn.
Phát hiện tế bào hiếm sống sót trong điều kiện khắc nghiệt
Bước ngoặt đến từ nghiên cứu của Giáo sư Mari Dezawa tại Đại học Tohoku (Nhật Bản). Trong quá trình thử nghiệm khả năng chịu độ bền của các dòng tế bào dưới những điều kiện tiêu diệt như thiếu oxy nghiêm trọng, môi trường axit và xử lý bằng trypsin, nhóm nghiên cứu phát hiện một quần thể tế bào hiếm vẫn sống sót. Những tế bào này được gọi là “tế bào chịu stress” (Multilineage differentiating Stress Enduring cells, Muse), mang dấu ấn bề mặt SSEA3 và chỉ chiếm khoảng 1-3% trong quần thể MSC thông thường.
Điểm đáng chú ý là “tế bào stress” không phải sản phẩm của kỹ thuật di truyền. Chúng vốn tồn tại tự nhiên trong cơ thể và được tuyển chọn nhờ khả năng chịu đựng môi trường khắc nghiệt. Đối với “tế bào stress”, tổn thương mô không phải là rào cản mà chính là tín hiệu để chúng tìm đến. Công ty công nghệ sinh học MuseCell Innovations đã phát triển sản phẩm Dezawa MuseCells theo phương pháp chuyển giao bản quyền của Giáo sư Dezawa, chuẩn hóa quy trình sản xuất theo tiêu chuẩn GMP.
“Bể lọc phổi” – nút thắt lớn nhất của liệu pháp tế bào
Một trong những nguyên nhân quan trọng khiến liệu pháp tế bào gặp thách thức là hiện tượng “bể lọc phổi”. Do kích thước lớn, tính mong manh và dễ bị hệ miễn dịch nhận diện, tế bào truyền tĩnh mạch thường mắc kẹt trong mạng lưới mao mạch phổi. Theo phân tích của Longevity.Technology, chiến lược sử dụng lượng lớn tế bào với hy vọng một tỷ lệ nhỏ đến đúng vị trí tổn thương là phương pháp kém hiệu quả và tốn kém.
S1P – “tần số khẩn cấp” giúp tế bào tìm đúng đích
Khi mô bị tổn thương hoặc lão hóa, cơ thể tăng biểu hiện của con đường tín hiệu sphingosine-1-phosphate (S1P) – được xem như “tần số hóa học khẩn cấp”. Phần lớn tế bào thông thường không phản ứng với tín hiệu này, nhưng tế bào Muse mang thụ thể S1P giúp chúng di chuyển có chọn lọc đến đúng vị trí tổn thương. Dezawa MuseCells khai thác quần thể hiếm này, làm giàu đến độ tinh khiết điều trị.
Sau khi đến vùng tổn thương, tế bào Muse thực bào các mảnh vụn tế bào và tế bào chết, đọc tín hiệu phân tử tại chỗ rồi biệt hóa thành đúng loại tế bào mà mô đó đang thiếu. Các thử nghiệm trên người bước đầu phản ánh rõ đặc tính này.
Kết quả thử nghiệm lâm sàng ấn tượng
Trong nghiên cứu đầu tiên trên bệnh nhân nhồi máu cơ tim cấp, chỉ với một lần truyền tĩnh mạch sản phẩm CL2020 – chế phẩm Dezawa MuseCell không cần thuốc ức chế miễn dịch, phân suất tống máu thất trái trung bình tăng từ 40,7% lên 52,0% sau 12 tuần. Chỉ số vận động vùng thành tim cũng được cải thiện, không ghi nhận phản ứng có hại.
Ở lĩnh vực thần kinh, thử nghiệm trên bệnh nhân đột quỵ là nghiên cứu mù đôi, ngẫu nhiên, có đối chứng giả dược, theo dõi 52 tuần. Kết quả cho thấy 40% bệnh nhân đáp ứng điều trị ở tuần thứ 12, trong khi nhóm giả dược chỉ đạt 10%. Đến tuần thứ 52, 7 bệnh nhân đạt mức mRS 1 (không còn khuyết tật đáng kể), nhóm giả dược không có trường hợp nào. Khả năng vận động chi trên cải thiện có ý nghĩa thống kê từ tuần thứ tư và duy trì suốt một năm.
Độ tinh khiết quyết định hiệu quả điều trị
Theo Tiến sĩ Dominik Duscher, Chủ tịch kiêm CEO MuseCell Innovations: “Sự hiểu lầm cơ bản trong y học tái tạo là giả định rằng càng nhiều tế bào đồng nghĩa với kết quả càng tốt. Nếu bạn tiêm các tế bào không qua sàng lọc, về cơ bản bạn đang làm ngập hệ thống tổn thương bằng các tế bào mỏng manh không thể sống sót qua cơn bão viêm cục bộ.”
Trên thị trường hiện nay tồn tại nhiều chế phẩm MSC được quảng bá là gần giống tế bào Muse nhưng không đạt độ tinh khiết cần thiết. Theo Longevity.Technology, điều thị trường tế bào gốc cần không phải là nhiều sản phẩm hơn mà là một nền tảng sinh học có cơ chế rõ ràng, có thể kiểm chứng và tái lập. Dezawa MuseCells mang đến lời giải thích mạch lạc: tìm đúng mô tổn thương qua S1P, tồn tại trong môi trường viêm, biệt hóa thành tế bào cần thiết thay vì chỉ tạo hiệu ứng cận tiết ngắn hạn.
Nếu dữ liệu lâm sàng tiếp tục được xác nhận ở quy mô lớn hơn, tế bào Muse có thể đánh dấu bước chuyển từ chiến lược truyền lượng lớn tế bào sang liệu pháp định vị chính xác dựa trên cơ chế sinh học tự nhiên.
