Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, vai trò của nghiên cứu khoa học cơ bản ngày càng được khẳng định là nền tảng then chốt cho sự thịnh vượng và tự chủ quốc gia. Gợi mở từ Tổng Bí thư, Chủ tịch nước về tầm quan trọng của lĩnh vực này đã thu hút sự quan tâm sâu sắc từ giới khoa học.
Nghiên cứu cơ bản: Nền tảng cho tri thức và công nghệ tương lai
Giáo sư, Tiến sĩ Trần Tuấn Anh, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, nhấn mạnh rằng để đạt thu nhập cao, Việt Nam không thể chỉ dừng lại ở gia công công nghệ mà phải tự tạo ra tri thức mới. Nghiên cứu cơ bản chính là nguồn gốc của đổi mới sáng tạo và các công nghệ hiện đại, đồng thời góp phần nâng cao năng lực tự chủ quốc gia. Khi làm chủ tri thức mới, Việt Nam sẽ hình thành năng lực nội sinh, giảm phụ thuộc vào công nghệ nhập khẩu.
Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Minh, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, ví khoa học cơ bản như cái móng của tòa nhà, là nền tảng cho mọi tiến bộ khoa học. Dù chưa tạo ra sản phẩm ngay, nghiên cứu cơ bản đặt nền móng cho tri thức và phương pháp cho các ứng dụng tương lai. Kết quả từ nghiên cứu cơ bản không chỉ là nguyên liệu mà còn nuôi dưỡng đổi mới sáng tạo, thúc đẩy những phát minh đột phá như bán dẫn, AI, lượng tử.
Theo các nhà khoa học, nghiên cứu cơ bản là con đường tốt nhất để đào tạo đội ngũ chất lượng cao, giải quyết các vấn đề cốt lõi quốc gia và hội nhập hiệu quả. Phát triển lĩnh vực này là xu thế tất yếu, Việt Nam không thể đứng ngoài cuộc. Nghị quyết số 57-NQ/TW và Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 đã xác định rõ yêu cầu đẩy mạnh nghiên cứu cơ bản. Đặc biệt, kết luận của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước tại cuộc họp về nghiên cứu cơ bản đã tạo động lực to lớn, định hướng phát triển xứng tầm.
Đổi mới tư duy nghiên cứu và tăng cường liên kết
Giáo sư, Tiến sĩ Trần Đại Lâm, Viện trưởng Khoa học Vật liệu (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam), chỉ ra điểm nghẽn trong liên kết viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp. Nguyên nhân đến từ cả hai phía: các nhà khoa học quen tiếp cận từ dưới lên, ít quan tâm nhu cầu xã hội; doanh nghiệp thiên về sản xuất, lắp ráp, nhập khẩu công nghệ, ít có nhu cầu cải tiến sáng chế. Mối liên kết vì thế còn lỏng lẻo.
Với Nghị quyết 68-NQ/TW, hy vọng cộng đồng khoa học và doanh nghiệp sẽ bắt tay chặt chẽ hơn. Nhà khoa học cần tìm kiếm vấn đề từ doanh nghiệp để nghiên cứu, còn doanh nghiệp đồng hành ngay từ phòng thí nghiệm đến sản phẩm cuối cùng. Giáo sư Trần Đại Lâm nhấn mạnh, nghiên cứu cơ bản là nền tảng tri thức quốc gia, không phải chuyên ngành hẹp để các nhà khoa học tự do theo đuổi đam mê. Cần có định hướng phục vụ công nghệ chiến lược, công nghệ lõi quốc gia. Việc công bố quốc tế vẫn quan trọng, nhưng nhà khoa học cần tập trung vào nhu cầu đất nước và doanh nghiệp để đạt hiệu quả thiết thực.
Ngoài ra, các nhà nghiên cứu cần làm việc liên ngành, kết nối quy mô lớn hơn, phát triển xuyên quốc gia, xuyên biên giới để nâng cao năng lực phát triển công nghệ, tiến tới tự chủ công nghệ. Đổi mới tư duy nghiên cứu với tinh thần quyết liệt, mạnh mẽ và tầm nhìn dài hạn sẽ không chỉ giải quyết vấn đề hiện tại mà còn chuẩn bị nền tảng tri thức cho sự phát triển đất nước trong nhiều thập niên tới.
